"Sanoatda raqamli texnologiyalar" ilmiy-texnik jurnali sanoat sohasida yangi texnologiyalarni joriy etish, ularning amaliyotdagi qo'llanilishi va yangi innovatsion yondashuvlar bo'yicha eng so'nggi ilmiy-tadqiqot maqolalarini nashr etishga ixtisoslashgan. Jurnalimiz sanoat jarayonlarini avtomatlashtirish, sun'iy intellekt, raqamli boshqaruv tizimlari va boshqa ilg'or texnologiyalar bo'yicha ilmiy izlanishlar va texnik tadqiqotlarga bag'ishlangan. Jurnalimiz mutaxassislar, olimlar va amaliyotchilar uchun zamonaviy texnologiyalarni sanoatda muvaffaqiyatli joriy etish bo'yicha bilim va tajriba almashish maydonini taqdim etadi. “Sanoatda raqamli texnologiyalar” (e-ISSN:3030-3214) ilmiy-texmik jurnali O‘zbekiston respublikasi Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi huzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasining 30-iyul 2024 yildagi №358-sonli qaroriga asosan quyidagi ixtisosliklar bo‘yicha texnika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) va fan doktori (DSc) ilmiy darajasiga talabgorlarning dissertatsiya ishlari yuzasidan dissertatsiyalar asosiy ilmiy natijalarini chop etish tavsiya etilgan ✅05.00.00 - Texnika fanlari ✅04.00.00 - Geologiya-mineralogiya fanlari ✅02.00.00 - Kimyo fanlari (E)ISSN: 3030-3214 DOI: 10.70769/3030-3214.SRT
Ommaviy Litsenziya Shartlari (Ochiq jurnal tizimlari (OJS) uchun) O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligiga muvofiq quyidagi shartlar taqdim etiladi: Mualliflik huquqi: Chop etilgan maqolaning mualliflik huquqi muallif(lar)ga tegishli bo‘lib qoladi. Shu bilan birga, maqola OJS platformasida chop etilgandan so‘ng, uning kontenti Creative Commons (CC BY) litsenziyasi asosida tarqatiladi. Litsenziya turi: Ushbu maqola Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0) litsenziyasi asosida tarqatiladi. Bu shuni anglatadiki, foydalanuvchilar ushbu maqolani quyidagi shartlarda qayta ishlatishlari, bo‘lishishlari va qayta ishlashlari mumkin: Nusxa ko‘chirish va tarqatish: Maqola matni yoki uning qismlari nusxasi erkin tarqatilishi mumkin. Iqtibos keltirish va tahlil qilish: Maqoladan qismlar iqtibos sifatida foydalanilishi mumkin. Erkin foydalanish: Tadqiqot va o‘quv jarayonlari uchun maqoladan erkin foydalanish huquqi mavjud. Muallifga havola qilish: Foydalanuvchilar maqola muallifini to‘g‘ri ko‘rsatishi va asl manbaga havola berishi lozim. Kommersiyaviy foydalanish: Ushbu maqoladan tijorat maqsadlarida foydalanishga ruxsat beriladi, ammo mualliflik va manbaga havola majburiy hisoblanadi. Hujjatni o‘zgartirish: Maqolaning matni yoki mazmunini o‘zgartirish, uni qayta ishlash mumkin, lekin har qanday o‘zgarishlar mualliflikka salbiy ta’sir ko‘rsatmasligi kerak. Mas’uliyat cheklovi: Muallif(lar) maqola tarkibidagi ma’lumotlarning to‘g‘riligiga javobgar bo‘lib, platforma tahririyati mazkur ma’lumotlardan foydalanish natijasida kelib chiqadigan har qanday zarar uchun javobgarlikni o‘z zimmasiga olmaydi. Ommaviy foydalanish majburiyatlari: Ushbu maqola mazmuni faqat qonuniy va axloqiy talablar asosida ishlatilishi kerak. Noqonuniy foydalanish qat’iyan man etiladi. Izoh: Mazkur litsenziya shartlari mualliflar va foydalanuvchilar o‘rtasida ochiq va shaffof foydalanishni ta’minlashga qaratilgan. Bu shartlarni qabul qilish orqali, siz maqola mazmunini Creative Commons litsenziyasiga muvofiq qayta ishlash va tarqatishga rozilik bildirasiz. Havola: Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0)
CHORJO‘Y POG‘ONASIDAGI UMID MAYDONI YURA TERRIGEN YOTQIZIQLARINING NEFTGAZLILIGINING GEOLOGIK-QIDIRUV MEZONLARI
Ushbu maqola Buxoro-Xiva hududidagi Dengizko‘l ko‘tarilmasining quyi va o‘rta yura terrigen yotqiziqlarining geologik-geofizik, litofatsial va gidrodinamik mezonlar asosida neft-gazga istiqbolliligini baholaydi. Tadqiqot terrigen formatsiyaning litologik-stratigrafik xususiyatlari, yotqiziqlanish fatsiyalari sharoitlari, kollektor qalinliklarining taqsimlanishi va mahsuldor gorizontlarning fazoviy joylashishini o‘rganadi. Kollektor xossalari qulay bo‘lgan kanal qumtoshlari rivojlangan zonalar aniqlangan va antiklinal hamda linzasimon tutqichlar bilan bog‘liq istiqbolli gorizontlar chegaralangan. Bundan tashqari, uglevodorod to‘planmalarining shakllanishi va saqlanishiga qulay bo‘lgan gidrodinamik anomaliyalar aniqlangan.
04.00.00 - Geologiya-mineralogiya fanlari
Mualliflik huquqi (c) 2026 Shoymurotov, T.X., Tog‘ayev, I.S., Alimov, M.M., Toshtemirov, S.A. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
GAZ QUDUQLARIDA SUYUQLIK YIG‘ILISHINI KAMAYTIRISH UCHUN KO‘PIK HOSIL QILUVCHI SHASHKA TEXNOLOGIYASINI TAKOMILLASHTIRISH
Gaz quduqlarida konlarni ishlatishning so‘nggi bosqichlarida suyuqlik yig‘ilishi (liquid loading) muammosi keng tarqalgan bo‘lib, u quduq mahsuldorligining keskin pasayishiga olib keladi. Mazkur tadqiqotda gaz quduqlarida suyuqlik zichligini kamaytirish orqali uni samarali chiqarishga qaratilgan ko‘pik hosil qiluvchi shashka texnologiyasi takomillashtirildi. Tadqiqot metodologiyasi nazariy tahlil, laboratoriya tajribalari va dala sinovlarini o‘z ichiga oladi. Olingan natijalarga ko‘ra, taklif etilgan tarkib suyuqlikning effektiv zichligini 35–45% ga kamaytiradi hamda quduq mahsuldorligini 18–27% ga oshiradi. Ushbu texnologiya gaz quduqlarini samarali ishlatishda iqtisodiy jihatdan samarali yechim hisoblanadi.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Rustamov, M.M. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
HUDUDLARNING NEOTEKTONIK TUZILISHI VA HARAKATINI O‘RGANISHDA IERARXIK TEKTODINAMIK MODEL ASOSIDAGI METODOLOGIK YONDASHUV
Mazkur tadqiqot Markaziy Yevrosiyo hududida neotektonik jarayonlarning shakllanishi va rivojlanish qonuniyatlarini o‘rganishga bag‘ishlangan. Ishda geodinamik, geodezik va tektonofizik ma’lumotlar integratsiyasi asosida deformatsiya jarayonlari kompleks tarzda tahlil qilindi. GPS kuzatuvlari orqali yer yuzasi tezlik maydonlari aniqlanib, deformatsiya tezligi va uning gradientlari baholandi. Tadqiqotda ierarxik tektodinamik model qo‘llanilib, neotektonik jarayonlar global, regional va lokal darajalarda yagona tizim sifatida ko‘rib chiqildi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, deformatsiya faqat plitalar chegaralarida emas, balki ularning ichki hududlarida ham keng tarqalgan bo‘lib, ayniqsa Himolay–Tibet va Zagros zonalarida yuqori intensivlik bilan kechadi. Shuningdek, seysmik ma’lumotlar asosida zilzilaviy faollikning defortsiya zonalari bilan bog‘liqligi aniqlandi. Tadqiqot natijalari neotektonik jarayonlarni tizimli o‘rganish va geodinamik modellashtirishni rivojlantirishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Dononov, J.U., Shamsidinova, G.U. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
YER YORIQLARINING MAKON VA CHUQURLIK BO‘YICHA TAQSIMLANISH XUSUSIYATLARI
Mazkur tadqiqot ishida yer yoriqlarining makon va chuqurlik bo‘yicha taqsimlanish xususiyatlari fraktal hamda statistik tahlil usullari yordamida o‘rganildi. Tadqiqotda yoriqlar tizimining fazoviy joylashuvini modellashtirish uchun tasodifiy nuqtaviy taqsimlanish modeli va Lévy flight fraktal modeli qo‘llanildi. Lévy flight modeli asosida yoriqlar orasidagi masofalarning ehtimollik zichligi va taqsimlanish funksiyalari aniqlandi hamda fraktal o‘lcham ko‘rsatkichi hisoblandi. Tahlil natijalari yer yoriqlari va zilzila epitsentrlarining fazoviy joylashuvi murakkab strukturaviy-geodinamik tizim ekanligini hamda o‘z-o‘ziga o‘xshash fraktal xususiyatlarga ega ekanligini tasdiqladi. Yoriqlar tizimining klasterlashish darajasi, makoniy zichligi va chuqurlik bo‘yicha tarqalishi tektonik kuchlanish maydonlari hamda seysmik faollik bilan chambarchas bog‘liqligi aniqlandi. Korrelyatsion o‘lchamni baholashda koordinata xatoliklari, chegara effekti, statistik tanlanma hajmi va makoniy proyeksiya kabi sistematik omillarning ta’siri tahlil qilindi. Kichik masshtab chegaralarida koordinatalar aniqligining pasayishi fraktal parametrlarning noto‘g‘ri baholanishiga olib kelishi mumkinligi ko‘rsatildi. Statistik filtrlash va masshtab parametrlarini optimallashtirish usullarini qo‘llash orqali taqsimlanish qonuniyatlarini yanada aniqroq baholash imkoniyati yaratildi. Olingan natijalar seysmik xavf zonalarini aniqlash va hududlarning geodinamik holatini baholashda muhim ilmiy-amaliy ahamiyatga ega.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Dononov, J.U. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
BINAR TO‘LDIRUVCHILAR ASOSIDA OLINGAN EPOKSID POLIMER KOMPOZIT QOPLAMALARNING TERMOFIZIK VA O‘TGA CHIDAMLILIK XOSSALARINI TADQIQ ETISH
Ushbu maqolada binar to‘ldiruvchilar, mineral komponentlar va qavariqlanuvchi antipiren qo‘shimchalar asosida modifikatsiyalangan epoksid polimer kompozit qoplamalarning termo-fizik, termomexanik hamda olovbardoshlilik xossalari o’rganilgan. Tadqiqot obyekti sifatida VEP-3 markali epoksid smolasi asosidagi issiqlikdan himoyalovchi kompozit qoplama tanlangan. Materialning termik barqarorligi differensial-termogravimetrik tahlil, massa yo‘qotish kinetikasi, termomexanik deformatsiya, kislorod indeksi va tutun hosil qilish koeffitsienti orqali baholangan. Natijalarga ko‘ra, VEP-3 namunasida 283,57 °C da endotermik effekt kuzatilgan bo‘lib, 21,07–801 °C oralig‘ida umumiy massa yo‘qotilishi 48,285 % ni tashkil etgan. Antipirenlar, vermikulit, uglerod nanotubalari va qavariqlanuvchi qo‘shimchalarning optimal nisbatda qo‘llanilishi kislorod indeksini 17–19 % dan 35–38 % gacha oshirgan hamda tutun hosil bo‘lishini kamaytirgan. Olingan natijalar qavariqlanuvchi epoksid kompozit qoplamalarning issiqlik va yong‘indan himoyalovchi samarali material sifatida qo‘llanishini asoslaydi.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Rahmanqulov, A.A., Maxmanov, E.B., Xaydarov, T.Z., Ro‘ziyev, R.T. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
BOYSUN EGILMASIDAGI YURA KARBONAT FORMATSIYALARINING STRUKTURAVIY VA LITOSTRATIGRAFIK XUSUSIYATLARI
Ushbu maqolada Boysun egilmasi misolida Surxondaryo megasinklinalining geologik tuzilishi va yura davri karbonat formatsiyalarining xususiyatlarini batafsil tahlil qiladi. Tadqiqotda hududning litostratigrafik bo‘linishi, tektonik tuzilishi hamda neft va gaz zaxiralariga boy bo‘lgan istiqbolli maydonlar, xususan, Gadjak koni haqida ma’lumot berilgan. Yer yer osti tuz qatlamlarining joylashishi va ularning yuqorisida hamda pastida joylashgan jinslarning o‘zaro bog‘liqligini ilmiy asoslab beradilar. Shuningdek, maqolada yura davriga tegishli bo‘lgan oltita alohida svitaning tavsifi va ularning qalinligi bo‘yicha qiyosiy ma’lumotlar keltirilgan. Geofizik va burg‘ilash ishlari natijalariga tayanib, mintaqadagi rifogen tuzilmalar va uglevodorod tuzoqlarining shakllanish imkoniyatlari baholanadi.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Alimov, M.M., Djalilov, G.G., Tog‘ayev, I.S. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
BURMACHAN KAMARNING POSTKOLLIZION BOSQICHINING RIVOJLANISHI VA POSTKOLLIZION GRANITOIDLARNING SHAKLLANISHI
Mazkur maqolada burmali kamarlarning postkollizion bosqichdagi rivojlanishi hamda postkollizion granitoidlarning shakllanish mexanizmlari tahlil qilingan. Wilson sikli doirasida kontinental kolliziyadan keyingi geodinamik jarayonlar, jumladan litosfera delaminatsiyasi, gravitatsion kollaps, rifting va transkorov siljishlarning magmatizmga ta’siri ko‘rib chiqilgan. Shuningdek, postkollizion magmatizmning tarkibiy xususiyatlari, manbalari va granitoidlar hosil bo‘lishining geodinamik modellari umumlashtirilgan.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Axmedov, X.R., Abdusalomova, M.M. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
MASHINALI KO‘RISH TEXNOLOGIYALARI ASOSIDA SILINDRIK G‘ILDIRAKLARNING EVOLVENT TISHLARI PROFILINI NAZORAT QILISH USULINI ISHLAB CHIQISH
Ishda mashina ko‘rishi texnologiyalari va uch o‘lchamli geometrik ma’lumotlarni qayta ishlashga asoslangan silindrik tishli g‘ildiraklarning evolventali profilini nazorat qilishning yangi usuli taqdim etilgan. Tadqiqotning dolzarbligi mavjud yondashuvlarda (koordinata-o‘lchov mashinalari, optik va qiyosiy usullar) o‘lchashlarning yuqori aniqligi, tezligi va narxi o‘rtasidagi ziddiyatni bartaraf etish zarurati bilan izohlanadi. Tadqiqotning maqsadi ixtisoslashtirilgan tish o‘lchash uskunalari va etalon CAD modellarini talab qilmaydigan, qulay, yetarlicha aniq va avtomatlashtirilgan nazorat usulini ishlab chiqishdan iborat.
Kon-metallurgiya va ishlab chiqarish sanoati
Mualliflik huquqi (c) 2026 Jo‘rayev, N.N., Ataullayev, A.O., Egamberdiev, I.P., Yaxshiyev, S.N. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
LINTERLASH JARAYONI SAMARADORLIGINI OSHIRISH BO‘YICHA ILMIY TADQIQOTLARNING ANALITIK TAHLILI VA TADQIQOT YO‘NALISHINI ASOSLASH
Mazkur maqolada linterlash jarayoni samaradorligini oshirish bo‘yicha olib borilgan ilmiy tadqiqotlar tahlil qilinib, mavjud linterlar konstruksiyasining afzallik va kamchiliklari o‘rganilgan. Tadqiqotlar natijasida linter ishchi kamerasidagi chigit to‘zitqichi konstruksiyasi jarayon samaradorligiga sezilarli ta’sir ko‘rsatishi aniqlanib, uni takomillashtirish ilmiy tadqiqotning asosiy yo‘nalishi sifatida asoslab berilgan.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Nazirov, R.R., Karimov, M.R., Abduqahorov, N.O., Muxammadiyev, U.S. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
BESH O‘QLI RDB TIZIMIDAGI ISSIQLIK YUKLAMALARI VA DEFORMATSIYALARNI HISOBGA OLGAN HOLDA AYLANUVCHI O‘Q KORPUSINING TERMOMEXANIK TAHLILI
Ushbu maqolada besh koordinatali RDB dastgohining burilish uzeli termomexanik holatining sonli tadqiqoti keltirilgan. Chekli elementlar usulidan foydalangan holda issiqlik maydonlari va korpusning yuzaga keladigan deformatsiyalarining bog‘liq tahlili amalga oshirildi. Maksimal qizish zonalari va ularning fazoviy siljishlar kattaligiga ta’siri aniqlandi. Olingan natijalar aylanish o‘qi pozitsion xatoligining shakllanishida issiqlik omillarining hissasini baholash imkonini beradi.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Ataullayev, A.O., Jo‘rayev, N.N., Egamberdiyev, I.P., Yaxshiyev, S.N. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
YOSHLIK-I KONIDA QOYALI TOGʻ JINSLARINING MAYDALANISH DARAJASINI OSHIRISH UCHUN PORTLOVCHI SKVAJINALARNING MAQBUL PARAMETRLARINI ASOSLASH
Mazkur maqolada Yoshlik-I koni sharoitida qoyali togʻ jinslarining maydalanish sifatini oshirishga qaratilgan portlatish ishlari parametrlarini asoslash masalalari ko‘rib chiqilgan. Maqolada pogʻona balandligi, skvajina qatorlarining oraligʻi, skvajinalar oraligʻi, zaboyka balandligi, ortiqcha burgʻilash va qisqa sekinlashtirish vaqtining o‘zaro bogʻliqligini hisoblash orqali portlatishning samaradorligini oshirishdan iborat. Tahlilda pogʻona balandligi 15 m bo‘lgan sharoit uchun qatorlar oralig‘i B=k·h, skvajinalar orasidagi masofa S=1,2B va perebur J=0,25B munosabatlari asos qilib olindi. Hisoblashlar natijasida qatorlar oralig‘ining maqbul qiymati 4,5 m, skvajinalar oraligʻi 5,4 m, ortiqcha burgʻilash 1,1 m, zaboyka balandligi 3,0–3,5 m va amaliy jihatdan samarali kechiktirish 20 ms ekani aniqlandi. Shuningdek, suvli skvajinalar uchun emulsion portlovchi modda qoʻllash hamda zaryad zichligini 5–10 % ga oshirish zarurligi asoslandi. Taklif etilgan parametrlar qoʻllanganda yirik bo‘laklar ulushi 35 % dan 15–18 % gacha kamayishi, portlovchi modda sarfini 0,90 kg/m³ dan 0,75–0,80 kg/m³ gacha pasaytirish va yuklash-tashish jarayonlarini barqarorlashtirish mumkinligi ko‘rsatildi. Olingan natijalar chuqur karyerlarda portlatish parametrlarini differensial tanlashga ilmiy-amaliy asos bo‘lib xizmat qiladi.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Alimov, S.M., Normurodov, J.J. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
SHEROBOD ARGILLIT MINERALI BILAN TO‘LDIRILGAN IKKILAMCHI POLIETILEN ASOSIDAGI GEOMEMBRANALAR SINTEZI VA XOSSALARINI O‘RGANISH
Ushbu maqolada qishloq xo‘jaligida keng qo‘llaniladigan va foydalanish muddati tugagan past zichlikdagi polietilen plyonka chiqindilarini qayta ishlash hamda ularning xususiyatlarini mahalliy minerallar yordamida o‘zgartirish masalalari tadqiq etilgan. Tadqiqotning asosiy maqsadi qayta ishlangan past zichlikdagi polietilen tarkibiga nanoto‘ldirgich sifatida Sherobod konining argillit mineralini qo‘shish orqali yuqori mustahkamlikka ega nanokompozitsion geomembranalarni sintez qilishdan iborat. Tadqiqotda nanodispers argillit zarrachalari yordamida quyosh radiatsiyasi va namlik ta’sirida degradatsiyaga uchragan ikkilamchi polimerning fizik-kimyoviy xususiyatlarini tiklash mexanizmlari tahlil qilingan. Tajriba natijalari shuni ko‘rsatadiki, argillitning massa ulushi 5% dan 10% gacha bo‘lganda, materialning cho‘zilishdagi mustahkamligi va issiqlikka chidamliligi sezilarli darajada yaxshilanadi. Olingan nanokompozit geomembranalar sho‘rlangan tuproqlar sharoitida gidrotexnik inshootlar va suv omborlari uchun import o‘rnini bosuvchi, ekologik xavfsiz va tejamkor izolyatsiya materiali bo‘lib xizmat qilishi mumkin.
qishloq xo‘jaligi plyonkasi chiqindilari
Mualliflik huquqi (c) 2026 Furkat Eshkurbonov, Davronova Munisa Nurali qizi (Muallif); Ashurova Asal Abduolim qizi (Tarjimon); Abdullayeva Rayxona Ilhom qizi (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
KON MASHINALARINING ICHKI YONUV DVIGATELLARI UCHUN SO‘RILUVCHI HAVONI TOZALASH SAMARADORLIGINI OSHIRISH
Ochiq kon ishlari sharoitida ichki yonuv dvigatellari yuqori konsentratsiyadagi abraziv chang muhitida ishlaydi, bu esa silindr-porshen guruhining jadal yedirilishiga, dvigatel quvvatining pasayishiga, yoqilg‘i sarfining ortishiga hamda dvigatel resursining qisqarishiga olib keladi. Mazkur maqolada so‘rish havosi tarkibidagi chang zarrachalarining dispers tarkibi va konsentratsiyasining dvigatelning asosiy birikmalari ya’ni silindr – porshen – halqa holatiga, moy plyonkasi parametrlariga hamda kuch qurilmasining ekspluatatsion ko‘rsatkichlariga ta’sir komplekslari tahlil qilingan. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, o‘lchami 5–20 mkm bo‘lgan zarrachalar eng katta xavf tug‘dirib, tezlashgan abraziv yedirilish hamda yonish kamerasining germetikligi yomonlashishiga sabab bo‘lishi aniqlangan. Nazariy va ekspluatatsion ma’lumotlar asosida kirish havosini tozalash samaradorligini oshirish zarurati ilmiy jihatdan asoslab berilgan. Ishda ko‘p bosqichli kombinatsiyalashgan havo filtri konstruksiyasi ishlab chiqilib taklif etilgan bo‘lib, u multitsiklonli dastlabki tozalash, ikki bosqichli elektrostatik filtr hamda standart filtrlovchi element orqali yakuniy tozalash jarayonlarini o‘z ichiga oladi. Taklif etilgan tizim 0,1–20 mkm o‘lchamdagi zarrachalarni past aerodinamik qarshilik sharoitida ushlab qolishni ta’minlab, umumiy tozalash samaradorligini 95% gacha oshiradi.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Kayumov, U.E., Xatamova, D.N., Pardayeva, S.S. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
MURAKKAB KUMUSH TARKIBLI RUDALARNI TURLI REAGENTLAR YORDAMIDA QAYTA ISHLASH ORQALI SORBSION SIANLASH JARAYONI SAMARADORLIGINI OSHIRISH
Maqolada 3-sonli gidrometallurgiya zavodi kuyindisini sorbsion sianlash jarayoni mahsulotiga dastlabki ishlov berishning ta’siri ko‘rib chiqilgan. Tadqiqotning obyekti sifatida 3-sonli gidrometallurgiya zavodining oksidlovchi kuydirish jarayoni kuyindisi olindi. Dastlabki ishlov berish nitrat kislota, xlorid kislota hamda natriy gidroksid kabi reagentlar yordamida amalga oshirildi. Kuyindini dastlabki qayta ishlash jarayonida nitrat kislota qo‘llanilganda ijobiy natijalar olindi. Kuyindilarga nitrat kislotali ishlov berishdan so‘ng sorbsion sianlash natijalari shuni ko‘rsatdiki, nitrat kislotadan foydalangan holda kuyindiga dastlabki ishlov berish 85 oC haroratda nitrat kislotaning 20 g/l konsentratsiyasida kumushni ajratib olish darajasini 53,7% dan 85,1% gacha oshirdi. Natijada sorbsion sianlash jarayonida metalni ajratib olish darajasi 31,4% ga oshadi.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Xujakulov, N.B., Nasirova, N.R., Ibotov, B.O., Safarov, A.N. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
KON LAHIMLARINI ANKERLI MAHKAMLASHDA QO‘LLANILADIGAN KIMYOVIY AMPULALARNING O‘RNI
Mazkur maqolada kon lahimlarini ankerli mustahkamlash tizimlarining zamonaviy rivojlanish yo‘nalishlari, xususan kimyoviy ampulalarning o‘rni va ahamiyati tahlil qilingan. Ankerli mustahkamlash texnologiyalarining konstruktiv yechimlari, ularning qo‘llanilish samaradorligi hamda turli kon-geologik sharoitlarga moslashuvchanligi ilmiy asosda yoritilgan. Tadqiqotda sintetik smolalar, fosfor-gips va shlakotsement asosidagi bog‘lovchi materiallar yordamida mustahkamlash usullarining afzalliklari ko‘rib chiqilgan. Shuningdek, kimyoviy ampulalarning ikki komponentli tizimi, ularning ishlash mexanizmi va polimerizatsiya jarayoni tahlil qilingan. Ishda kimyoviy tarkibni optimallashtirish orqali ishchilarning sog‘lig‘iga va atrof-muhitga salbiy ta’sirni kamaytirish masalalari alohida e’tiborga olingan. Olingan natijalar ankerli mustahkamlash tizimlarini takomillashtirish hamda ularning ekologik xavfsizligini oshirishga xizmat qiladi.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Nurxonov, X.A., Bo‘riyev, F.M., Ravshanov, A.A., Bakirov, G.X. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
“YOSHLIK I” KONIDA QO‘LLANILAYOTGAN SBSH-250 MNA-32 BURG‘ILASH DASTGOHLARINING TEXNOLOGIK SAMARADORLIGI VA TOG‘ JINSI MASSIVINING FIZIK-MEXANIK TA’SIRINI TADQIQ ETISH
Mazkur maqolada “Yoshlik I” konida qo‘llanilayotgan SBSh-250 MNA-32 burg‘ilash dastgohlarining texnik va texnologik imkoniyatlari hamda tog‘ jinsi massivining fizik-mexanik xossalarining burg‘ilash jarayoniga ta’siri o‘rganilgan. Tadqiqot davomida tog‘ jinslarining qattiqlik koeffitsienti, siqilishga va siljishga bo‘lgan qarshilik ko‘rsatkichlari hamda burg‘ilash tezligi o‘rtasidagi bog‘liqlik tahlil qilindi. Protodyakonov shkalasi asosida tog‘ jinslarining burg‘ilanish qiyinchilik darajasi aniqlanib, SBSh-250 MNA-32 dastgohining optimal ish rejimlari asoslab berildi. Tadqiqot natijalari burg‘ilash uskunalarining samaradorligini oshirish va energiya sarfini kamaytirishga xizmat qiladi.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Xasanov, A.A., Eshankulova, K.A., Ergashev, R.A., Norbekov, I.G. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
“XIVA KVARS QUMI – SULTON UVAYS DALA SHPATI – QO‘RG‘OSHINLI CHIQINDI” TIZIMI ASOSIDA PAST HARORATDA SUYUQLANUVCHI EMAL KOMPOZITSIYALARINI ISHLAB CHIQISH VA XOSSALARINI TADQIQ ETISH
Mazkur maqolada Xiva koni kvars qumi, Sulton Uvays dala shpati va qo‘rg‘oshin saqlovchi sanoat chiqindilari asosida past haroratda suyuqlanuvchi shisha emal kompozitsiyalarini ishlab chiqish va ularning fizik-kimyoviy hamda texnologik xossalarini tadqiq etish natijalari keltirilgan. Tajribalar asosida GEF-1, GEF-2 va GEF-3 tarkiblari ishlab chiqilib, ularning termik kengayish koeffitsienti, yoyilish darajasi, yopishish mustahkamligi, zichligi va yumshash harorati aniqlangan. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, GEF-3 tarkibi GOST 24405-80 talablariga to‘liq javob berishi aniqlangan.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Buranova, D.B. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
KOAGULYATSIYA JARAYONI ASOSIDA SANOAT OQAVA SUVLARINI TOZALASHNING NAZARIY ASOSLARI VA AMALIY YONDASHUVLARI
Mazkur maqolada sanoat oqava suvlarini tozalashda keng qo‘llaniladigan koagulyatsiya–flokulyatsiya jarayonining ilmiy asoslari hamda ilg‘or texnologik yondashuvlari tahlil qilinadi. Koagulyatsiya jarayoni kolloid va mayda dispers zarrachalarni destabilizatsiya qilish orqali ularni yirik floklarga birlashtirish va keyinchalik cho‘ktirish imkonini beruvchi samarali fizik-kimyoviy usul sifatida qaraladi. Tadqiqotda metall asosli va metall bo‘lmagan koagulyantlarning turlari, ularning xossalari hamda qo‘llanish samaradorligi mavjud ilmiy manbalar asosida solishtirma tarzda o‘rganildi. Shuningdek, jarayon samaradorligiga ta’sir etuvchi asosiy omillar, jumladan pH muhiti, koagulyant dozalari, harorat, aralashtirish sharoitlari va kolloid tizimlarning xususiyatlari tizimli ravishda tahlil qilindi. Turli sanoat oqava suvlarining fizik-kimyoviy ko‘rsatkichlari asosida koagulyatsiya jarayonining qo‘llanilish imkoniyatlari baholandi. Olingan tahliliy natijalar koagulyatsiya asosidagi tozalash texnologiyalarini takomillashtirish, optimal ish sharoitlarini aniqlash hamda samarali texnologik yechimlarni ishlab chiqishda ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi.
Ekologiya, mehnat muhofazasi va texnika xavfsizligi
Mualliflik huquqi (c) 2026 Ikromov, A.A., Urinov, U.K., Fayziyev, J.B. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
SMART CHANNEL QURILMASINING SEZUVCHANLIGI VA MINIMAL SUV SARFINI EKSPERIMENTAL BAHOLASH
Ushbu maqolada ochiq o‘zanlarda suv sarfini o‘lchash uchun mo‘ljallangan “Smart Channel” qurilmasining sezuvchanligi va minimal suv sarfi eksperimental usulda baholangan. Tadqiqotning dolzarbligi sug‘orish tizimlarida suv resurslarini oqilona boshqarish, suv hisobini aniq yuritish va kichik sarflarni ishonchli qayd etish zarurati bilan izohlanadi. Tajribalar Toshkent viloyati Quyichirchiq tumanida joylashgan “Smart Solution System” MCHJning “Gidravlika va gidrometriya” laboratoriyasida olib borildi. Tadqiqot obyekti sifatida 60×60 sm o‘lchamdagi “Smart Channel” qurilmasi namunasi qabul qilindi. Qurilmaning ishlash prinsipi tezlik–maydon usuliga asoslangan bo‘lib, suv sarfi oqimning o‘rtacha tezligi va tirik kesim yuzi orqali aniqlanadi. Tajriba natijalari 60×60 sm o‘lchamdagi “Smart Channel” qurilmasi namunasi uchun o‘rtacha sezuvchanlik chegarasi 0,45 sm/s ga teng ekanini, minimal qayd etilgan suv sarfi esa 0,269 l/s ni tashkil etganini ko‘rsatdi. Qurilmaning o‘lchash aniqligi namunaviy elektromagnit sarf o‘lchagich hamda hajmiy usul bilan taqqoslash orqali baholandi. Natijalarga ko‘ra, “Smart Channel” qurilmasining xatoligi namunaviy sarf o‘lchash vositasiga nisbatan +2,47 % dan -2,48 % gacha, hajmiy usulga nisbatan esa +2,43 % dan -2,47 % gacha oraliqda o‘zgargan. Olingan ma’lumotlar “Smart Channel” qurilmasi kichik suv sarflarini qayd etish va ochiq o‘zanlarda suv hisobini yuritishda amaliy jihatdan qo‘llash mumkin bo‘lgan qurilma ekanini tasdiqlaydi. Tadqiqot natijalari qurilmaning minimal suv sarfini asoslash, sezuvchanlik chegarasini aniqlash va qiyoslash metodikasini takomillashtirish uchun ilmiy asos yaratadi.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Otаxonov, M.Y., Zokirov, I.B., Toshtemirov, Sh.A., Nazarov, U.X. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
UCH MONOMERLI TERPOLIMERLANISH REAKSIYASIDA TARKIBINING STRUKTURAVIY O‘ZGARISHLARI EKSPRIMENTAL VA KINETIK MODEL ASOSIDA BAHOLASH
Ushbu tadqiqotda TDMA–stirol–malein angidrid tizimida terpolimerlanish kinetikasi va tarkibiy o‘zgarishlari eksperimental hamda kinetik model asosida o‘rganildi. Inisiator konsentratsiyasi 16,8×10⁻⁶ dan 51,3×10⁻⁶ mol·L⁻¹ gacha oshirilganda konversiya 6,4% dan 15,2% gacha, reaksiya tezligi 4,075×10⁻⁶ dan 8,965×10⁻⁶ mol·L⁻¹·s⁻¹ gacha ortdi. Stirol konsentratsiyasi ortishi bilan tezlik 3,11×10⁻⁶ dan 11,07×10⁻⁶ mol·L⁻¹·s⁻¹ gacha oshgani aniqlandi. Past konversiyada tarkib boshlang‘ich qiymatlarga yaqin bo‘lsa-da, ayrim tizimlarda kompozitsion drift kuzatilib, MA ulushi 0,50 dan 0,70 gacha ortdi. Eksperimental natijalar model bilan yuqori moslikda (±0,02–0,04) bo‘ldi.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Mavlonov, Sh.B., Fozilov, S.F. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
QULJUQTOV TOG‘LARI DEVON DAVRI YOTQIZIQLARINING LITOLOGIK TARKIBI VA QATLAMLANISH XUSUSIYATLARI
Mazkur maqolada Quljuqtov tog‘lari hududida keng tarqalgan devon davri yotqiziqlarining litologik tarkibi, qatlamlanish xususiyatlari hamda fasial o‘zgaruvchanligi kompleks va tizimli tahlil qilinadi. Tadqiqot jarayonida hududda uchraydigan terrigen, karbonat va vulkanogen jinslarning mineralogik-petrografik tarkibi, strukturaviy-matritsali tuzilishi va stratigrafik joylanishiga alohida e’tibor qaratilgan. Devon yotqiziqlarining qatlamlanishida kuzatiladigan ritmik almashinuvlar, fasial zonallik va organogen jinslarning shakllanish xususiyatlari paleogeografik sharoitlar bilan uzviy bog‘liq holda izohlanadi. Olingan ma’lumotlar devon davrida hududda sayoz dengiz, delta va rifli platforma muhitlari navbatma-navbat ustunlik qilganini ko‘rsatadi. Shuningdek, cho‘kindi to‘planish jarayonlarining tektonik faollik va vulkanizm bilan bog‘liqligi ham ilmiy asosda yoritilgan. Maqola natijalari Quljuqtov tog‘lari devon kompleksining geologik evolyutsiyasini tiklash, uning stratigrafik tizimdagi o‘rnini aniqlash hamda mintaqaning paleogeografik rivojlanish bosqichlarini chuqurroq anglashga xizmat qiladi. Tadqiqot xulosalari mintaqaviy geologiya, stratigrafiya va paleogeografiya sohalari uchun muhim ilmiy ahamiyat kasb etadi.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Berdimuratova, G.P., Kurbonova, M.M. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
UZUNQUDUQ MAYDONIDAGI KARBONAT YURA YOTQIZIQLARINING GEOLOGIK TUZILISHI VA NEFT-GAZ ZAXIRALARINING ISTIQBOLLILIGI
Maqolada Uzunquduq maydonidagi (Qashqadaryo viloyati, O‘zbekiston) yuqori yura karbonat yotqiziqlarining geologik tuzilishi xususiyatlari va neftgazlilik istiqbollari ko‘rib chiqilgan. MOGT 2D/3D seysmorazvedka ma’lumotlarini kompleks talqin qilish va qidiruv quduqlarini burg‘ilash natijalari asosida konning strukturaviy modeli aniqlashtirildi, kollektorlik xususiyatlari yaxshilangan biogerm va anomal zonalar ajratildi. Aniqlangan anomaliyalarning neft-gaz salohiyatini baholash maqsadida uchta qidiruv quduqlarini joylashtirish uchun joylar taklif etildi.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Qurbonov, Sh.B., Yuldashev, N.N., Kirgizov, I.Q., Jo‘rayev, F.O. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
YER OSTI SUV RESURSLARINI GEOLOGIK VA IQTISODIY JIHATDAN INTEGRATSIYALASHGAN BAHOLASH
Maqolada yer osti suvlarining tabiiy-geologik xususiyatlari va iqtisodiy mohiyati kompleks yondashuv asosida tahlil qilingan. Yer osti suvlarining gidrogeologik shakllanish qonuniyatlari, suvli qatlamlarning litologik va filtratsion xususiyatlari hamda qayta tiklanish mexanizmlari yoritilgan. Suv resurslarini iqtisodiy kategoriya sifatida baholashning nazariy asoslari ko‘rib chiqilgan. Geologik va iqtisodiy omillarni integratsiyalashgan holda baholash zarurligi asoslab berilgan. Yer osti suvlarini boshqarishda gidrogeologik monitoring, ekspluatatsion zaxiralarni ilmiy asoslash va barqaror foydalanish tamoyillarining ahamiyati ko‘rsatilgan. Tadqiqot natijalari yer osti suv resurslarini geologik-iqtisodiy jihatdan kompleks baholash va ulardan oqilona foydalanishni ta’minlashga qaratilgan.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Yarboboyev, T.N., Rabbimov, J.Sh., Jamilov, B.B. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
TABIIY GAZNI ABSORBSION TOZALASH SAMARADORLIGIGA TA’SIR ETUVCHI OMILLARNI O‘RGANISH
Tabiiy gazni nordon komponentlardan absorbtsiyali tozalash jarayonning ko‘rsatgichini oshishi massa uzatish koeffitsientlari gidrodinamik, geometrik va fizik-kimyoviy omillarga hamda kolonnaning ichidagi nasadkalarning joylashsishiga, konfiguratsiyasiga va to‘qnashuvchi oqilarning yunalishiga chambarchas bog‘liq holatlari o‘rganilgan. Bunday muammolardan kelib chiqqan holda geometrik omillar, fizik-kimyoviy omillar, muayyan omillarning ta’sirini eksperimental tadqiqotlashda jiddiy qiyinchiliklarni tug‘dirishi bilan bog‘liqligi, faza zichligining va yopishqoqlikning ta’siri, turbulent rejimdagi oqimlarda to‘qnoshishishi harakatidagi jarayonlar ustida tadqiqotlar olib borilgan.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Dustqobilov, E.N. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
NASADKALI QURILMALAR ISHINI FAOLLASHTIRISH USULLARINI TADQIQOTLASH
Ushbu maqolada tabiiy gazlarni nordon komponentlardan absorbtsiyali usullari qo‘llanilgan bo‘lib, bunda nasadkali absorberlarning oqimlarni yunaltirish samaradorligi ko‘p jihatdan qo‘llaniladigan nasadkaning shakliga bog‘liqligi o‘rganilgan. Buning uchun kontaktli nasadkali qurilmalarda massa uzatishi faollashtirishning turli usullari taklif qilingan. Elementar massa uzatish aktining zamonaviy nazariyasi, sanoat nasadkali kolonnalarning ish sharoitlaridan sezilarli darajada farq qiladigan gidrodinamik rejimlar va interfaza sirt shakllarining cheklangan oralig‘i uchun massa uzatish koeffitsientini nazariy jihatdan aniqlashdagi imkon berganligi aniqlangan.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Dustqobilov, E.N., Yuldashev, T.R. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
KUCHLI MAGNIT BO‘RONLARI DAVRIDA YANGIBOZOR GEOFIZIK ILMIY-TADQIQOT OBSERVATORIYASIDA MAGNIT MAYDONNING SUTKALIK O‘ZGARISHLARI
Ushbu maqolada kuchli magnit bo‘ronlari (Kp ≥ 7, Dst ≤ −100 nT) davrida Yangibazar geofizik ilmiy-tadqiqot observatoriyasida qayd etilgan Yer magnit maydonining o‘rtacha sutkalik variatsiyalari tahlil qilingan. Tadqiqot jarayonida magnit maydonining asosiy komponentlari — H, D va Z bo‘yicha sutkalik dinamika, amplitudaviy o‘zgarishlar hamda fazaviy siljishlar o‘rganildi. Olingan natijalar kuchli magnit bo‘ronlari vaqtida sutkalik magnit variatsiyalari fon qiymatlariga nisbatan sezilarli darajada ortishini va ularning strukturasida o‘zgarishlar yuz berishini ko‘rsatdi. Tadqiqot natijalari ehtimoliy zilzilalarni prognoz qilish va baholash, shuningdek, mintaqaviy geofizik monitoring tizimlarini takomillashtirishda muhim ahamiyatga ega.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Egamberdiyev, S., Husomiddinov, A., Ruzimboev, F., Jo‘rayev, E. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
BUXORO-XIVA NEFTGAZLI REGIONINING MARKAZIY QISMIDA MEZOZOY-KAYNOZOYDA RIVOJLANGAN STRUKTURALARNING NEFTGAZLI MAYDONLARNI AJRATISH
Maqolada uchinchi rutba lokal strukturalarning yoshi bo‘yicha va makonda joylashish munosabatlarining tahlili natijalari keltirilgan, va bu strukturalar mezozoy-kaynozoy tarixining turli bosqichlarida shakllanganligi, regionning rivojlanishining turli bosqichlarida uchinchi rutba lokal strukturalar bilan ma’lum UV konlarining joylashish bog‘liqligi, regionning mezozoy-kaynozoyda rivojlangan strukturalarining paleotektonik xususiyatlarini hisobga olib neftgazli maydonlarni ajratish natijalari to‘g‘risidagi ma’lumotlar keltirilgan. Shuningdek maqolada konlarning joylashishini tahlili uchinchi rutbaga tegishli lokal antiklinal strukturalari shaklini ifodalagan xaritalar bilan bog‘lab bajarilgan. Quyi-o‘rta yura terrigen yotqiziqlarida uchinchi rutba MZ-KZ deformatsiyasi turli fazalarida hosil bo‘lgan lokal antiklinal strukturalari ajratilgan. Bularning tahlili asosida uch toifadagi maydon ajratilgan. Paleotektonik ma’lumotlar asosida neftgaz to‘planish zonalari ajratilgan.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Axmedov, X.R. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
NASOS OQIM YUZALARINING SHAXTA SUVI TARKIBIDAGI QATTIQ ZARRACHALAR SABABLI YEMIRILISHINI TADQIQ QILISH
Tadqiqot davomida nasos oqim yuzalarining gidroabraziv yemirilish jarayoni nazariy va tajriba asosida tahlil qilindi. Nasoslar ruda konlarida tarkibida turli kattalikdagi qattiq mexanik aralashmalar bo‘lgan shaxta suvini yer yuzasiga haydash uchun keng qo‘llaniladi. Bu esa ishchi g‘ildiraklar, yo‘naltiruvchi apparatlar va zichlovchi halqalar kabi asosiy oqim yuzalarining shiddatli yeyilishiga olib keladi. Nasos agregatlarining ishonchliligi va energiya samaradorligi ko‘p jihatdan aynan shu yeyilish jarayoniga bog‘liq bo‘lib, uni chuqur o‘rganish dolzarb ilmiy muammo hisoblanadi.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Xatamova, D.N., Yuldasheva, M.A. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
PORSHENLI KOMPRESSORLAR UCHUN KO‘P BOSQICHLI SO‘RILUVCHI HAVONI SOVITISH TIZIMINI ISHLAB CHIQISH VA UNING ENERGIYA SAMARADORLIGIGA TA’SIRINI TADQIQ ETISH
Porshenli kompressorlarning energiya samaradorligi ko‘p jihatdan kompressorga so‘riluvchi havoning boshlang‘ich termodinamik holatiga, ayniqsa uning haroratiga bog‘liq. So‘riluvchi havoning yuqori harorati gaz zichligining kamayishiga olib keladi, bu esa siqish jarayonida bajariladigan ish miqdorining ortishiga va natijada elektr energiyasi sarfining ko‘payishiga sabab bo‘ladi. Ushbu tadqiqotning maqsadi porshenli kompressorlar uchun ko‘p bosqichli so‘riluvchi havoni sovitish tizimini ishlab chiqish hamda uning termodinamik va aerodinamik ko‘rsatkichlarga ta’sirini hisoblash suyuqliklar usuli asosida baholashdan iborat. Taklif etilgan texnik yechimda so‘riluvchi havo kompressorga kirishdan oldin ketma ket joylashgan ko‘p bosqichli quvurli issiqlik almashtirgichlar orqali sovitiladi. Tadqiqot SolidWorks Flow Simulation dasturi yordamida amalga oshirildi va harorat hamda bosim maydonlari modellashtirildi. Modellashtirish natijalari so‘riluvchi havoning harorati 40°C dan 7–8°C gacha kamayishini ko‘rsatdi. Bu esa havoning zichligini oshirish, siqish uchun zarur ish miqdorini kamaytirish va kompressorning energiya samaradorligini oshirish imkonini beradi. Shu bilan birga, qurilmadagi bosim yo‘qotish qiymati 14–26 Pa oralig‘ida bo‘lib, bu gidravlik qarshiliklarning minimal darajada ekanligini ko‘rsatadi. Olingan natijalar taklif etilgan ko‘p bosqichli sovitish tizimi kompressorning hajmiy unumdorligini oshirish, elektr energiyasi sarfini kamaytirish va umumiy energiya samaradorligini yaxshilashga xizmat qilishini tasdiqlaydi. Taklif etilgan texnik yechim sanoat porshenli kompressorlarida energiya tejamkor texnologiya sifatida qo‘llanishi mumkin.
Suyuqliklar dinamikasini modellashtirish
Mualliflik huquqi (c) 2026 Yuldashev, E.U., Jo‘rayev, Sh.N. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
YER OSTI KON LAHIMLARIDA BURG‘ILASH-PORTLATISH ISHLARI JARAYONIDA SHPURLARNI TO‘LIQ O‘ZLASHTIRISHNI OSHIRISHNING TEXNOLOGIK USULLARINI TAHLIL QILISH
Mazkur ishda yer osti kon lahimlarida burg‘ilash-portlatish ishlari jarayonida shpurlarni to‘liq o‘zlashtirish darajasini oshirish hamda portlatilmay qolgan pastki qism uchastkalari (“stakanlar”) hosil bo‘lishining oldini olishning zamonaviy texnologik usullari ko‘rib chiqilgan. “Stakanlar” hosil bo‘lishining fizik mexanizmlari tahlil qilinib, ular portlash energiyasining notekis taqsimlanishi, erkin yuzaning yetishmasligi va detonatsiya to‘lqinining jins massivi bilan o‘zaro ta’siri xususiyatlari bilan bog‘liqligi asoslab berilgan. Shpurlarda zaryadlarni teskari (obrat) initsiyalash, shpurlarni ataylab uzaytirish, havo bo‘shliqlaridan foydalanish, kombinatsiyalangan zaboyka qo‘llash, shuningdek, yuzaki-faol moddalar yordamida jins massivini oldindan fizik-kimyoviy zaiflashtirish usullari ko‘rib chiqilib, ilmiy asoslangan. Ko‘rsatilishicha, ushbu yechimlarni kompleks qo‘llash shpurlardan foydalanish koeffitsiyentini 0,90–0,95 gacha oshirish, portlovchi moddalarning solishtirma sarfini kamaytirish hamda zaboy shakllanish sifatini yaxshilash bilan birga seysmik va ekologik ta’sirni kamaytirishga imkon beradi.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Zairov, Sh.Sh., Nutfulloyev, G‘.S., G‘oyibnazarov, B.A., Ismatillayev, N.A. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0