Nashr etikasi va noshirlikdagi qonunbuzarliklar to‘g‘risidagi bayonot

English (reference)  |  O‘zbekcha  |  Русский

Publication Ethics and Malpractice Statement

Ushbu bayonot Sanoatda raqamli texnologiyalar (SRT; e-ISSN 3030-3214) jurnalining mualliflari, muharrirlari, taqrizchilari va nashriyotchisi uchun etik talablarni belgilaydi. U topshirilgan qo‘lyozmalar va nashr etilgan ilmiy materiallarga taalluqlidir. Maqsad — ilmiy insofsizlikning oldini olish, xolis tahririy baholashni qo‘llab-quvvatlash hamda tadqiqot va nashr halolligiga oid xavotirlarni bildirish va ko‘rib chiqish tartibini tushuntirish.

Bayonotning inglizcha matni asosiy versiyadir. O‘zbekcha va ruscha tarjimalar foydalanish qulayligi uchun beriladi; talqinga oid savollar tahririyatga yuboriladi. Bu jurnalning maqola nashr etish tillarini o‘zgartirmaydi.

Sahifa e’lon qilingan sana: 2026-yil 31-avgust. Asosiy til: ingliz tili.

Amalga oshirish shaffofligi: VERIFY belgilari tahririyat tasdiqlashi zarur bo‘lgan jurnalga xos ma’lumotlarni ko‘rsatadi. Ular tegishli tashkiliy jarayonlar allaqachon joriy etilganini anglatmaydi. Quyidagi etik talablar mavjud texnik nazorat, xizmat shartnomalari yoki tekshiruv imkoniyatlari haqidagi da’volardan farqlanishi kerak.

Mundarija

  1. Nashr etikasi tamoyillari
  2. Mualliflarning majburiyatlari
  3. Muharrirlarning majburiyatlari
  4. Taqrizchilarning majburiyatlari
  5. Nashriyotchining mas’uliyati
  6. Mualliflik va hissa qo‘shish
  7. Originallik va plagiat
  8. O‘z-o‘zidan plagiat va o‘z materialini qayta ishlatish
  9. Takroriy va ortiqcha nashr
  10. Ma’lumotlarni to‘qib chiqarish va soxtalashtirish
  11. Tasvirlarni manipulyatsiya qilish
  12. Iqtiboslarni manipulyatsiya qilish
  13. Manfaatlar to‘qnashuvi
  14. Moliyalashtirishni oshkor qilish
  15. Tadqiqotdagi ilmiy insofsizlik
  16. Maxfiylik
  17. Shikoyatlar va apellyatsiyalar
  18. Tuzatishlar va xatolarni tuzatish xabarnomalari
  19. Maqolani qaytarib olish — retraction
  20. Xavotir to‘g‘risidagi xabarnomalar
  21. Inson va hayvonlar ishtirokidagi tadqiqot etikasi
  22. Generativ AI va AI yordamidagi texnologiyalar
  23. Nashrdan keyingi muhokama
  24. Etik shikoyatlar uchun aloqa
  25. COPE tamoyillari

1. Nashr etikasi tamoyillari

Tadqiqot va nashr jarayoni halollik, shaffoflik, javobgarlik hamda ishtirokchilar, hissa qo‘shuvchilar va o‘quvchilarga hurmatga asoslanishi shart. Tahririy baholash muallifning millati, tashkiloti, shaxsiy aloqalari yoki qo‘shimcha xizmatlarni sotib olish imkoniyatiga emas, ishning ilmiy sifati va halolligiga tayanishi kerak. To‘lov, reklama va tijorat manfaatlari ilmiy qabul qarorini belgilamasligi lozim.

Bayonot talablar va xavotirlarni ko‘rib chiqish asoslarini belgilaydi; avvalgi faoliyatning to‘liq muvofiqligini tasdiqlamaydi va COPE yoki Scopus ma’qullaganini anglatmaydi. Jurnalning boshqa siyosatlari ushbu matn bilan birga o‘qiladi. Qarama-qarshilik aniqlansa, bu haqda xabar berish kerak; u etik talabni e’tiborsiz qoldirishga asos bo‘lmaydi.

VERIFY V1 — Tahririyat siyosat uchun mas’ul shaxsni, rasmiy tasdiqlash sanasini va qayta ko‘rib chiqish tartibini tasdiqlashi kerak. Sahifaning e’lon qilingan sanasi siyosat avval tasdiqlanganini anglatmaydi.

2. Mualliflarning majburiyatlari

Mualliflar ishni haqqoniy bayon qilishi, usullar va cheklovlarni tushuntirishi, dalilni talqindan ajratishi hamda o‘zi foydalangan manbalarni keltirishi shart. Zarur ruxsatlar, etik tasdiqlar va roziliklar olinishi, manfaatlar va moliyalashtirish oshkor qilinishi, bog‘liq nashrlar va topshirilgan ishlar ko‘rsatilishi kerak.

Har bir muallif topshirilayotgan versiyani ma’qullashi, o‘z hissasi uchun javobgarlikni hamda halollik masalasi yuzaga kelganda hamkorlik qilish majburiyatini qabul qilishi kerak. Mualliflar tahririyat savollariga rost javob berishi, asosli so‘rovga ko‘ra dalillarni taqdim etishi va nashrdan oldin yoki keyin aniqlangan jiddiy xatoni zudlik bilan bildirishlari lozim.

3. Muharrirlarning majburiyatlari

Muharrirlar ishning jurnalga mosligi, yangiligi, uslubiy asoslanganligi va etik maqbulligini baholashi, tegishli malakali taqrizchilarni tanlashi, mazmunli tanqidni hisobga olishi va qaror sabablarini tushuntirishi kerak. Tanishlarga yon bosish, asosli salbiy natijalarni bostirish yoki iqtibos ko‘rsatkichlarini oshirish uchun aloqasiz havolalar talab qilish mumkin emas.

Muharrirlar manfaatlar to‘qnashuvini oshkor qilishi va manfaatdor bo‘lgan, jumladan o‘zlari muallif bo‘lgan ishlar yuzasidan qaror qabul qilishdan chetlashishi kerak. Tahririy mustaqillik to‘lov yig‘ish va tijorat bosimidan himoyalanishi lozim. Xavotirlar dalillarga asoslangan baholash, tegishli tomonlarga javob berish imkoniyati va hujjatlashtirilgan xulosani talab qiladi.

4. Taqrizchilarning majburiyatlari

Taqrizchilar faqat yetarli malakaga ega bo‘lib, o‘z vaqtida xolis baholay oladigan ishlarni qabul qilishi kerak. Taqrizda tanqidning ilmiy sababi tushuntirilishi, zarur tuzatishlar ixtiyoriy tavsiyalardan ajratilishi va shaxsiy haqoratga yo‘l qo‘yilmasligi lozim. Plagiat, dalillarni manipulyatsiya qilish yoki oshkor qilinmagan takrorlanish alomatlari muharrirga maxfiy tarzda bildiriladi.

Taqrizchilar manfaatlar to‘qnashuvini bildirishi, xolislik buzilganda topshiriqni rad etishi, qo‘lyozma va yozishmalarni himoya qilishi shart. Nashr qilinmagan natijalardan foydalanish yoki ruxsatsiz tahririy jarayondan tashqarida muallif bilan bog‘lanish mumkin emas. Har bir topshiriq uchun bildirilgan maxfiylik shartlariga rioya qilinadi.

VERIFY V2 — Ochiq taqriz siyosatini amaldagi OJS taqriz turi va taqrizchi talablariga muvofiqlashtirish kerak. Mavjud sahifa ikki tomonlama anonim taqrizni bayon qiladi, auditda esa standart sozlama Open Review ekanligi aniqlandi. Ushbu bayonot har bir qo‘lyozma anonim taqrizdan o‘tishini da’vo qilmaydi.

5. Nashriyotchining mas’uliyati

Nashriyotchi tahririy mustaqillikni qo‘llab-quvvatlashi, ochiq siyosatlarni yuritishi, jurnal egasi va nashrga mas’ul tomonlarni aniq ko‘rsatishi hamda halollikka oid murojaat yo‘lini ta’minlashi kerak. To‘lovlar va ixtiyoriy xizmatlar shaffof bo‘lishi va maqola qabul qilinishiga kafolat sifatida ko‘rsatilmasligi lozim.

Nashriyotchi asosli tuzatishlar va tekshiruvlarga hamkorlik qilishi hamda ilmiy nashrlar tarixini saqlashni qo‘llab-quvvatlashi shart. Indekslash, a’zolik, arxivlash xizmatlari va texnik himoya haqidagi da’volar tasdiqlanadigan amaliy kelishuvlarga mos bo‘lishi kerak.

VERIFY V3 — Yuridik nashriyotchi, jurnal egasi va ularning vazifalarini tasdiqlash kerak. Sayt sozlamalari va to‘lov ma’lumotlarida turli tashkilotlar ko‘rsatilgan; to‘lov oluvchi avtomatik ravishda yuridik nashriyotchi hisoblanmaydi.

6. Mualliflik va hissa qo‘shish

Mualliflik mezonlari, vazifalar, hissa bayonotlari va mualliflikni o‘zgartirish so‘rovlari haqida to‘liq Mualliflik va hissa qo‘shish siyosatini o‘qing.

Mualliflik sezilarli intellektual hissa, matn yozish yoki uni tanqidiy baholashda ishtirok, yakuniy versiyani ma’qullash va ish uchun javobgarlikni talab qiladi. Faqat moliyalashtirish, lavozim, oddiy texnik yordam yoki ma’muriy nazorat mualliflik uchun yetarli emas. Munosib muallifni kiritmaslik, faxriy, sotib olingan va yashirin mualliflikka yo‘l qo‘yilmaydi.

Hissa bayonotida har bir muallifning roli tushuntirilishi kerak; zarur joyda CRediT atamalaridan foydalanish mumkin. Boshqa yordam ko‘rsatganlar ruxsati bilan minnatdorlikda qayd etiladi. Muallif qo‘shish, chiqarish yoki tartibini o‘zgartirish sababi va barcha daxldor mualliflarning roziligi taqdim etilishi kerak. Hal qilinmagan nizolar tashkilot tomonidan aniqlashtiriladi; muharrirlar mehnat yoki mulkiy nizolarni hal qiluvchi organ emas.

7. Originallik va plagiat

Muallif o‘z ishini boshqalardan olingan materialdan aniq ajratishi kerak. So‘zma-so‘z matn qo‘shtirnoq yoki boshqa aniq ko‘rsatish bilan beriladi; qayta ifodalangan g‘oyalar, tarjima, ma’lumot, kod va tasvirlar uchun ham tegishli havola hamda zarur ruxsat talab etiladi. Til yoki so‘zlarni almashtirish manbani ko‘rsatish majburiyatini bekor qilmaydi.

O‘xshashlik hisoboti tekshiruvga yordam beradi, lekin o‘zi ilmiy insofsizlik hukmi emas. Takrorlanish manba ko‘rsatilishi, joylashuvi va ahamiyati hisobga olinib baholanadi. Muallifga izoh berish imkoniyati berilishi kerak. Tasdiqlangan muammo og‘irligiga qarab qayta ishlash, rad etish yoki nashrdan keyingi xabarnomani talab qilishi mumkin.

VERIFY V4 — Jurnal asosiy plagiat tekshiruv xizmati sifatida Milliy Antiplagiat (milliyantiplag.uz) ni belgiladi. Tahririyat tekshiruv qamrovi va amalda foydalaniladigan qo‘shimcha xizmatlarni tasdiqlashi kerak. Tasdiqlanmagan obuna, barcha maqolalar tekshirilishi yoki avtomatik qabul chegarasi da’vo qilinmaydi.

8. O‘z-o‘zidan plagiat va o‘z materialini qayta ishlatish

Muallif avval tarqatilgan o‘z matni, ma’lumoti, tasviri yoki tahlilidan sezilarli qayta foydalanishni oshkor qilishi va manbasini ko‘rsatishi kerak. Eski natijani yangi deb ko‘rsatish yoki takrorlanish hajmini yashirish, mualliflik huquqi o‘ziga tegishli bo‘lsa ham, mumkin emas. Usullar bo‘limidagi cheklangan o‘xshashlik fan sohasi kontekstida baholanadi va yangi hissa yo‘qligini yashirmasligi lozim. Qayta foydalanish tegishli litsenziya yoki ruxsatga ham mos bo‘lishi kerak.

9. Takroriy va ortiqcha nashr

Qo‘lyozma bir vaqtning o‘zida boshqa jurnal ko‘rib chiqishida bo‘lmasligi kerak. Muharrir o‘xshashlikni baholashi uchun bog‘liq maqolalar, konferensiya ishlari, dissertatsiyalar va preprintlar ko‘rsatiladi. Preprintni ochiq bildirish bilan joylashtirish o‘z-o‘zicha qoidabuzarlik emas va takroriy jurnal nashridan farqlanadi.

Bir xil natijalarni mustaqil yangi tadqiqot sifatida qayta nashr qilish yoki chalg‘ituvchi mayda maqolalarga bo‘lish mumkin emas. Asosli ikkilamchi nashr yoki tarjima muharrirlar roziligi, zarur ruxsatlar va asl nusxaga aniq havolani talab qiladi; u aloqasiz original tadqiqot sifatida taqdim etilmaydi.

10. Ma’lumotlarni to‘qib chiqarish va soxtalashtirish

Kuzatuvlar, ishtirokchilar, o‘lchovlar yoki natijalarni to‘qib chiqarish taqiqlanadi. Tadqiqotni noto‘g‘ri aks ettiradigan tarzda ma’lumot, usul yoki tahlilni tanlab o‘zgartirish yoki chiqarib tashlash ham taqiqlanadi. Simulyatsiya yoki sintetik ma’lumot faqat aniq belgilangan va uslubiy asoslangan bo‘lsa maqbul; uni haqiqiy kuzatuv deb ko‘rsatish mumkin emas.

Mualliflar da’volarni asoslaydigan dastlabki materiallarni saqlashi va ma’lumotga kirish cheklovlarini tushuntirishi kerak. Dalillarga asosli so‘rovlar rozilik, maxfiylik, intellektual mulk va tegishli majburiyatlarni hisobga olishi shart. Ma’lumotni ochiq ulasha olmaslikning o‘zi qoidabuzarlik isboti emas.

11. Tasvirlarni manipulyatsiya qilish

Tasvirlar dastlabki dalilni haqqoniy aks ettirishi kerak. Muhim belgilarni chalg‘ituvchi tarzda qo‘shish, olib tashlash, takrorlash yoki yashirish mumkin emas. Zarur ishlov ma’lumot ma’nosini saqlashi; kompozitlar, birlashtirilgan qismlar va muhim ishlov bosqichlari oshkor qilinishi lozim. Asosli tahririy tekshiruv uchun asl fayllar taqdim etila olishi kerak. Illyustrativ yoki AI yaratgan tasvir belgilanishi va tajriba dalili o‘rnida berilmasligi kerak.

12. Iqtiboslarni manipulyatsiya qilish

Havolalar dolzarb va aniq bo‘lishi shart. Majburiy iqtibos, iqtibos almashish, asossiz o‘ziga havola va jurnal yoki muallif ko‘rsatkichlarini sun’iy oshirishga qaratilgan kelishuvlarga yo‘l qo‘yilmaydi. Tavsiya qilingan manbaning aniq ilmiy maqsadi bo‘lishi kerak. Qabul qarori faqat shaxs, tashkilot yoki jurnalga foyda beradigan havolalarni qo‘shishga bog‘lanmasligi lozim. Shubhali holat haqida quyidagi etik aloqa manziliga xabar berish mumkin.

13. Manfaatlar to‘qnashuvi

Mualliflar ish yoki talqinga ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan moliyaviy va nomoliyaviy aloqalarni, jumladan ish joyi, maslahat xizmatlari, mulkiy ulush, patent, moliyalashtirish, yaqin munosabatlar va raqobatdosh kasbiy manfaatlarni oshkor qilishi kerak. Bunday manfaatlar bo‘lmasa, bu aniq qayd etiladi.

Muharrir va taqrizchilar o‘z aloqalarini ham bildirishi, xolislik buzilganda qaror jarayonidan chetlashishi kerak. Oshkor qilish avtomatik ravishda aybdorlikni anglatmaydi. Yashirilgan muhim manfaatning ta’siri baholanadi va zarur bo‘lsa qayta ko‘rib chiqish, tuzatish yoki boshqa chora qo‘llanadi.

14. Moliyalashtirishni oshkor qilish

Mualliflar moliyaviy va moddiy yordam, tegishli grant raqamlari hamda homiyning tadqiqot dizayni, ma’lumot yig‘ish, tahlil, matn yozish va topshirish qaroridagi rolini ko‘rsatishi kerak. Maxsus moliyalashtirish bo‘lmagan bo‘lsa, bu aytiladi. Ma’lumotdan foydalanish yoki nashrga ta’sir qiluvchi homiy cheklovlari oshkor qilinadi. Tahririy qarorlar tadqiqot homiyligi va nashr to‘lovidan mustaqil bo‘lishi shart.

15. Tadqiqotdagi ilmiy insofsizlik

Tadqiqot va nashrdagi ilmiy insofsizlik siyosati qoidabuzarlik toifalari, dalilni baholash, muallif javobi, tashkilot bilan mumkin bo‘lgan aloqa hamda tuzatish yoki retraksiyani tushuntiradi.

Xavotirlar nashrdan oldin yoki keyin, jumladan o‘quvchi va xabar beruvchilar tomonidan bildirilishi mumkin. Murojaat qo‘lyozma yoki maqolani aniqlashi va tekshiriladigan aniq dalilni berishi kerak. Anonim murojaat mazmuni bo‘yicha baholanadi; ayblovning o‘zi qoidabuzarlik aniqlanganini anglatmaydi.

Ko‘rib chiqish asosi: xavotirni qayd etish, dolzarblik va dalillarni baholash, daxldor mualliflardan izoh so‘rash, javobni tahlil qilish hamda nashrni to‘xtatib turish, qo‘shimcha ekspertiza yoki tuzatish va boshqa xabarnoma zarurligini aniqlash. Tashkilot ichki hujjatlarini talab qiluvchi masala zarur hollarda tegishli muassasa yoki vakolatli organga yuboriladi. Jurnalning vazifasi ilmiy adabiyotni himoyalash; mavjud bo‘lmagan tergov vakolatlarini da’vo qilish emas.

VERIFY V6 — Murojaatlarni qayd etuvchi va baholovchi, manfaatlar to‘qnashuvisiz qaror qiluvchi shaxsni belgilovchi hamda muassasalarga yuborishga vakolatli mas’ullar tasdiqlanishi kerak. Bu vazifalar amalda yo‘lga qo‘yilishi zarur; doimiy etika qo‘mitasi mavjudligi da’vo qilinmaydi.

16. Maxfiylik

Nashr qilinmagan qo‘lyozma, taqriz va halollikka oid yozishmalar maxfiy ma’lumot sifatida saqlanishi kerak. Kirish faqat asosli tahririy yoki tekshiruv vazifasi bor shaxslarga berilishi lozim. Nashr qilinmagan ma’lumotdan shaxsiy foyda uchun foydalanish yoki uni ruxsatsiz shaxsga berish mumkin emas. Tekshiruv uchun zarur oshkor qilish mutanosib bo‘lishi, maxfiylik va shaxsiy ma’lumot talablari hisobga olinishi kerak.

Muharrir va taqrizchilar tegishli ruxsat va himoyasiz maxfiy qo‘lyozmalarni ommaviy AI vositalari yoki tashqi xizmatlarga yuklamasligi shart. Maxfiylik ommaviy ilmiy yozuvni asosli tuzatishga to‘sqinlik qilish uchun ishlatilmasligi kerak.

VERIFY V5 — OJS fayllari, tekshiruv xizmatlari va taqriz hujjatlarini Telegram orqali uzatish uchun saqlash muddatlari, ruxsatli oluvchilar va himoya choralarini tasdiqlash kerak. Amaldagi integratsiyalar barcha ma’lumot faqat OJS ichida qoladi deb ta’riflanmasligi kerak.

17. Shikoyatlar va apellyatsiyalar

Shikoyatlar va apellyatsiyalar siyosati murojaat turlari, aloqa kanali, baholash bosqichlari, mustaqil ko‘rib chiqish va yakuniy qarorni tushuntiradi.

Etik shikoyat va apellyatsiya 24-bo‘limdagi tahririyat manziliga yozma yuboriladi. Shikoyatda xatti-harakat va dalillar tushuntiriladi. Tahririy qaror ustidan apellyatsiya jiddiy faktik xato, jarayondagi muammo yoki qayta ko‘rishga asos bo‘ladigan dalilni ko‘rsatishi kerak; oddiy norozilikning o‘zi xato mavjudligini anglatmaydi.

Ko‘rib chiqish xolis, hujjatlashtirilgan va manfaatlar to‘qnashuvidan xoli bo‘lishi shart. Xatti-harakati ustidan shikoyat qilingan shaxs shu shikoyat bo‘yicha yagona qaror qiluvchi bo‘lmasligi kerak. Imkon qadar avvalgi qarorda qatnashmagan muharrir qayta baholaydi. Maxfiylik imkon bergan darajada tomonlarga xulosa va sabablar bildirilishi kerak.

VERIFY V6 — Muharrir yoki nashriyotchi ustidan shikoyat uchun mustaqil yuqori murojaat manzili, apellyatsiya bo‘yicha mas’ul va real javob muddatlarini tasdiqlash kerak. Tasdiqlanmaguncha mustaqil ombudsman yoki qat’iy javob muddati mavjudligi da’vo qilinmaydi.

18. Tuzatishlar va xatolarni tuzatish xabarnomalari

Ta’riflar, qaror tamoyillari, maqola havolalari va DOI/metama’lumotlarni saqlash haqida Tuzatishlar, retraksiyalar va xavotir bayonotlari siyosatini o‘qing.

Maqolaning aniqligi yoki talqiniga ta’sir qilib, asosiy xulosalarni bekor qilmaydigan xatolar aniq ajratilgan tuzatish yoki erratum bilan bartaraf etilishi kerak. Muallif va o‘quvchilar maqola havolasi, xato joyi va taklif etilayotgan tuzatishni tahririyatga yuboradi.

Muhim tuzatish nima va nega o‘zgarganini tushuntirishi, asl maqolani ko‘rsatishi, sanaga ega bo‘lishi va tegishli yozuv bilan bog‘lanishi lozim. Mazmunli o‘zgarishlarni yashirin kiritish mumkin emas. Mayda ko‘rinish o‘zgarishlari ilmiy jihatdan ahamiyatli tuzatishlar tarixini yashirmasligi kerak.

19. Maqolani qaytarib olish — retraction

Ta’riflar, qaror tamoyillari, maqola havolalari va DOI/metama’lumotlarni saqlash haqida Tuzatishlar, retraksiyalar va xavotir bayonotlari siyosatini o‘qing.

Qaytarib olish jiddiy xato yoki qoidabuzarlik sababli maqolaga ishonib bo‘lmay qolganda o‘quvchini himoya qilishga xizmat qiladi. Asoslar ishonchsiz natija, jiddiy plagiat, yashirilgan takroriy nashr, nomaqbul tadqiqot etikasi yoki buzilgan nashr jarayoni bo‘lishi mumkin. Ishonchlilikka ta’sir qilmaydigan nizo avtomatik ravishda qaytarib olishni talab qilmaydi.

Xabarnoma maqolani aniqlashi, sababni va kim chiqarganini ko‘rsatishi kerak. Asl yozuv odatda o‘chirilmaydi; ochiq qoladi, aniq belgi va xabarnomaga havola bilan beriladi. Istisno tarzida olib tashlash alohida asos va izohli qaydni talab qiladi. Muallifning noroziligi ilmiy adabiyotni himoyalash uchun zarur dalillarga asoslangan qarorga to‘sqinlik qilmasligi kerak.

20. Xavotir to‘g‘risidagi xabarnomalar

Ta’riflar, qaror tamoyillari, maqola havolalari va DOI/metama’lumotlarni saqlash haqida Tuzatishlar, retraksiyalar va xavotir bayonotlari siyosatini o‘qing.

Maqola yuzasidan asosli jiddiy shubha mavjud, ammo dalillar to‘liq bo‘lmasa, tekshiruv yakunlanmasa yoki ishonchli xulosa hali chiqarilmasa, xavotir xabarnomasi berilishi mumkin. Unda xavotir asosi va cheklovlari tushuntiriladi, ayblov isbotlangan deb ko‘rsatilmaydi. Xabarnoma maqolaga bog‘lanishi; asosli xulosa chiqqach yangilanishi yoki tuzatish, qaytarib olish yoxud aniqlashtirish bilan davom ettirilishi kerak.

21. Inson va hayvonlar ishtirokidagi tadqiqot etikasi

Odamlar, shaxsni aniqlash mumkin bo‘lgan ma’lumotlar yoki inson biologik materiallari bilan tadqiqotda tegishli etik ko‘rib chiqish yoki hujjatlashtirilgan ozod etish, ko‘rib chiqqan organ va mavjud bo‘lsa raqam hamda rozilik tartibi ko‘rsatilishi kerak. Ishtirok etishga rozilik bilan shaxsni aniqlovchi tafsilotlarni nashr qilishga rozilik alohida masalalardir. Maxfiylik himoyalanadi va qonuniy istisno asoslanadi; keyin olingan tasdiq oldindan olingandek ko‘rsatilmaydi.

Hayvonlar bilan tadqiqotda tegishli etik ruxsat, farovonlik himoyasi va standartlar, jumladan hayvonlar o‘rnini bosish, sonini kamaytirish va sharoitni yaxshilash yondashuvlari bayon qilinadi. Talablar tegishli tadqiqotga qo‘llanadi; jurnalning o‘z etika qo‘mitasi borligi yoki tadqiqotni o‘zi tasdiqlashi anglatilmaydi. Asossiz ruxsat da’vosi yoki jiddiy etik nuqson nashrga to‘sqinlik qilishi mumkin.

22. Generativ AI va AI yordamidagi texnologiyalar

Generativ AI va AI yordamidagi texnologiyalar siyosati inson javobgarligi, disclosure, fakt va manbalarni tekshirish, taqrizchi va muharrir maxfiyligi hamda AI yordamidagi tasvir, ma’lumot va mazmunga munosabatni tushuntiradi.

AI tizimi muallif bo‘la olmaydi: javobgarlik inson mualliflarda qoladi. Mualliflar mazmunli AI yordamini qo‘lyozmada oshkor qilib, vosita, mavjud bo‘lsa versiya, maqsad va foydalanish hajmini ko‘rsatishi shart. Ma’lumot, tahlil yoki tasvirga ta’sir qilgan tadqiqot qo‘llanilishi baholash uchun yetarli uslubiy tafsilotni talab qiladi. Faktlar, havolalar, originallik va ruxsatlar tekshirilishi, yaratilgan material haqiqiy kuzatuv deb ko‘rsatilmasligi kerak.

AIdan natija to‘qish, plagiatni yashirish yoki chalg‘ituvchi ilmiy tasvir yaratishda foydalanish mumkin emas. Oddiy imlo yordami mazmun yaratishdan farqlanadi; shubha tug‘ilsa foydalanish oshkor qilinadi. Taqrizchi va muharrir bahosi uchun javobgar bo‘lib qoladi, maxfiy qo‘lyozmani ruxsat va himoyasiz AI xizmatiga bermaydi. AI detektori bali yolg‘iz o‘zi qoidabuzarlik uchun yetarli dalil emas.

23. Nashrdan keyingi muhokama

O‘quvchi asosli fikr, aniqlashtirish so‘rovi yoki xato dalilini tahririyat elektron pochtasiga yuborishi mumkin. Murojaat tekshiriladigan ilmiy masalaga qaratilib, ta’qib yoki asossiz shaxsiy ayblovlardan xoli bo‘lishi kerak. Zarur hollarda muallif javobi olinadi. Xavotir maqola allaqachon nashr etilganligi uchun rad etilmay, mazmuni bo‘yicha ko‘rilishi kerak. Muhim xulosalar tegishli xabarnoma orqali ommaviy yozuvda aks ettiriladi.

24. Etik shikoyatlar uchun aloqa

Shikoyatlar va apellyatsiyalar siyosati murojaat turlari, aloqa kanali, baholash bosqichlari, mustaqil ko‘rib chiqish va yakuniy qarorni tushuntiradi.

Nashr etikasiga oid murojaatni jurnalning amaldagi ochiq tahririy siyosatida keltirilgan admin@srt-journal.uz manziliga yuboring. Tavsiya etilgan mavzu: “Publication ethics concern — [maqola DOI yoki nomi]”. Maqola yoki qo‘lyozma identifikatori, aniq xavotir, dalillar va imkon bo‘lsa javob manzilini kiriting. Keraksiz shaxsiy ma’lumot yoki oshkor qilishga vakolatingiz bo‘lmagan materialni yubormang.

Shikoyat uni qabul qilayotgan shaxsga taalluqli bo‘lsa, manfaatlar to‘qnashuvi bo‘lmagan shaxs ko‘rib chiqishini aniq so‘rang. Jurnalning joriy ochiq aloqa ma’lumotlari Bog‘lanish sahifasida berilgan.

VERIFY V6 — Ushbu pochtaga mas’ul xodimni tasdiqlash va mustaqil yuqori murojaat manzilini e’lon qilish kerak. Pochta manzili ochiq sahifada borligi tekshirilgan; xat yetib borishi, pochta muntazam kuzatilishi va mustaqil apellyatsiya kanali tasdiqlanmagan.

25. COPE tamoyillari

Bayonot tahririy mulohaza uchun tan olingan nashr etikasi tavsiyalariga, jumladan COPE Core Practices, maqolalarni qaytarib olish bo‘yicha tavsiyalar va ilmiy nashr shaffofligining qo‘shma tamoyillariga tayanadi. Tegishli yo‘nalishlar qoidabuzarliklar, mualliflik, shikoyatlar, manfaatlar, ma’lumot, etik nazorat, intellektual mulk, jurnal boshqaruvi, taqriz va nashrdan keyingi tuzatishlarni qamrab oladi.

COPE tavsiyalari har bir holat sharoiti, mavjud dalillar va mutanosib javobni hisobga olib qo‘llanadi. Tavsiyaga murojaat qilish COPE a’zoligi, sertifikati, tasdig‘i yoki ma’qullashi haqidagi da’vo emas; bayonot e’lon qilinishi indekslash xizmatiga qabul qilinishni kafolatlamaydi.

Bayonot uchun asos bo‘lgan tan olingan tavsiyalar