Ushbu siyosat jurnalning nashrdan keyin ilmiy yozuvni saqlashga oid etika tamoyillarini batafsil tushuntiradi. U hali songa biriktirilmagan, ammo onlayn nashr etilgan maqolalarga ham taalluqlidir. Maqsad — xatolar va ishonchlilikka oid xavotirlarni ochiq ko‘rsatish hamda ularga mutanosib tahririy choralarni tushuntirish. Inglizcha matn asosiy versiya; o‘zbekcha va ruscha matnlar ayni siyosatni ifodalaydi.

Quyidagi tamoyillar COPE tavsiyalariga tayangan. VERIFY qaydlari tahririyat tasdiqlashi kerak bo‘lgan amaliy tartiblarni ko‘rsatadi; ular xabarnoma jarayoni, DOI xizmati, arxiv yoki avtomatik metama’lumot yangilanishi allaqachon joriy qilinganini isbotlamaydi. COPE a’zoligi yoki ma’qullashi da’vo qilinmaydi.

Mundarija

1. Kichik tuzatish — minor correction
2. Muhim tuzatish — major correction
3. Corrigendum
4. Erratum
5. Retraksiya — maqolani qaytarib olish
6. Xavotir bayonoti — expression of concern
7. Retraksiya sabablari
8. Xabarnoma mazmuni va original maqola bilan bog‘lanish
9. DOI saqlanishi va alohida xabarnomalar
10. Metama’lumotlarni yangilash
11. Tahririy baholash va qaror
12. Muallifning noroziligi va apellyatsiya
13. Nashrdan keyingi tuzatish uchun murojaat

1. Kichik tuzatish — minor correction

Kichik tuzatish ilmiy mazmun, hissa e’tirofi yoki natijalar ishonchliligini o‘zgartirmaydigan imlo, format yoki boshqa cheklangan taqdimot xatosini bartaraf etadi. Xatoning ahamiyati o‘zgargan belgilar soniga emas, ta’siriga bog‘liq: noto‘g‘ri birlik, o‘nli belgi, muallif ismi yoki ma’lumot yorlig‘i mazmunli tuzatishni talab qilishi mumkin.

Ruxsat berilgan kichik o‘zgarish sanasi va tavsifi bilan qayd etilishi kerak. Talqin yoki mualliflik e’tirofiga ta’sir qiladigan o‘zgarishni oddiy matn tahriri sifatida yashirish mumkin emas. Alohida xabarnoma kerakligini muharrir baholashi lozim.

2. Muhim tuzatish — major correction

Muhim tuzatish maqolaning asosiy natijalari yetarlicha ishonchli bo‘lib qolgan holda mazmunli, ammo tuzatish mumkin bo‘lgan xatoni bartaraf etadi. U usul tavsifi, jadval, rasm, hisoblash, hissa e’tirofi yoki oshkor etiladigan ma’lumotga tegishli bo‘lishi mumkin. Xabarnoma nima xato bo‘lganini, nima o‘zgarganini va talqin yoki xulosalarga ta’sirini tushuntirishi kerak.

Zarur o‘zgarishlardan keyin ham asosiy natijalar ishonchsiz yoki nashr jiddiy buzilgan bo‘lib qolsa, tuzatish yetarli emas. Bunday holatda retraksiya ko‘rib chiqiladi. Yangi dalillar paydo bo‘lsa, ilgari tuzatilgan maqola bo‘yicha ham qo‘shimcha chora zarur bo‘lishi mumkin.

3. Corrigendum

Corrigendum odatda mualliflar tomonidan yo‘l qo‘yilgan xatoga oid rasmiy tuzatish nomidir. Unda tegishli parcha yoki element va to‘g‘rilangan ma’lumot ko‘rsatilishi kerak. Atama xatoning kelib chiqishini bildiradi, uning ilmiy og‘irligini yoki qoidabuzarlik bo‘lganini emas. Javobgarlik noaniq yoki birgalikda bo‘lsa, aybni asossiz yuklash o‘rniga betaraf tuzatish xabarnomasi ma’qul.

4. Erratum

Erratum odatda tahririy tayyorlash, sahifalash yoki ishlab chiqarish jarayonida kiritilgan xatoni tuzatish uchun ishlatiladi. Masalan, muallif topshirgan nusxa to‘g‘ri bo‘lsa-da, belgi yoki rasm noto‘g‘ri chiqarilgan bo‘lishi mumkin. Erratum ham, corrigendum ham tushunarli, sanali va maqola bilan bog‘langan bo‘lishi kerak; atama o‘zgarish mohiyatini yashirmasligi lozim.

VERIFY R1 — Jurnalda correction, corrigendum va erratum amalda qanday farqlanishi, kichik o‘zgarishlarga kim ruxsat berishi, oldingi fayllar va o‘zgarish sanalari qanday saqlanishini tasdiqlash kerak. Ushbu ta’riflar OJSda maxsus xabarnoma turlari yoki versiyalar nazorati allaqachon sozlanganini anglatmaydi.

5. Retraksiya — maqolani qaytarib olish

Retraksiya o‘quvchiga maqolaga ilmiy yozuvning ishonchli qismi sifatida endi tayanib bo‘lmasligini bildiradi. U jiddiy xato yoki qoidabuzarlik natijasi bo‘lishi mumkin; maqsad muallifni jazolash emas, ilmiy adabiyotni himoya qilishdir. Qarorda nima uchun oddiy tuzatish muammoni yetarlicha hal qilmasligi tushuntirilishi kerak.

Odatda maqola yozuvi saqlanib, retraksiya holati yaqqol ko‘rsatiladi va xabarnomaga bog‘lanadi. Maqolani izohsiz o‘chirish maqbul o‘rinbosar emas. To‘liq matnni istisno tariqasida cheklash yoki olib tashlash, masalan jiddiy maxfiylik, huquqiy yoki xavfsizlik masalasi bo‘lsa, aniq asos va ruxsat etilgan doirada ochiq tushuntiruvchi yozuvni talab qiladi.

6. Xavotir bayonoti — expression of concern

Xavotir bayonoti dalillar hali yakuniy tuzatish yoki retraksiyani asoslashga yetmaganda, jiddiy va ishonchli shubhalar haqida tahririy xabarnomadir. Tegishli ma’lumot yoki tekshiruv kutilayotgan, cho‘zilayotgan yoxud olinmayotgan holatda qo‘llanishi mumkin. U qoidabuzarlik aniqlanganini anglatmaydi va xavotirni ham, dalillarning cheklanganligini ham bayon etishi kerak.

Xabarnomada nima hal etilmay qolgani ko‘rsatiladi. Asoslangan xulosa paydo bo‘lgach, xavotir bayonotiga bog‘langan tegishli tushuntirish, tuzatish yoki retraksiya e’lon qilinishi kerak. Xavotir bartaraf etilsa, o‘quvchini izohsiz ogohlantirish bilan qoldirmasdan natijani ochiq ko‘rsating. Xabarnomalar tarixi, jumladan qaysi keyingi xabar oldingisining o‘rnini bosgani saqlansin.

VERIFY R2 — Hal etilmagan xabarnomalarni kim kuzatishi, keyingi qarorlar qanday qayd etilishi va natijalar qanday ko‘rsatilishini tasdiqlash kerak. Qat’iy qayta ko‘rish davri, tekshiruv muddati yoki mavjud ishlarni kuzatish tizimi da’vo qilinmaydi.

7. Retraksiya sabablari

Dalillar va ularning nashrga ta’siriga qarab sabablar jiddiy ishonchsiz ma’lumot yoki tahlil; ma’lumot to‘qish yoki soxtalashtirish, jumladan chalg‘ituvchi rasm manipulyatsiyasi; jiddiy plagiat; oshkor qilinmagan takroriy nashr; materialdan ruxsatsiz foydalanish; etikaga zid tadqiqot; taqriz jarayonini buzish; baholash yoki talqinga zarar yetkazgan muhim yashirilgan manfaatlar to‘qnashuvini o‘z ichiga olishi mumkin. Mualliflik yoki nashr jarayonini jiddiy noto‘g‘ri ko‘rsatish ham ishonchlilik va javobgarlikni baholashni talab etadi.

Oddiy ilmiy kelishmovchilik, ishonchlilikni buzmaydigan mualliflik nizosi yoki nashr to‘lovini to‘lamaslikning o‘zi retraksiya uchun yetarli emas. Ayblov, o‘xshashlik foizi yoki avtomatik detektor natijasining o‘zi asosni isbotlamaydi; muharrir dalillar va vaziyatni baholashi kerak.

8. Xabarnoma mazmuni va original maqola bilan bog‘lanish

Rasmiy xabarnomada uning turi, nashr sanasi, original maqola nomi va mualliflari, bibliografik ma’lumot va berilgan bo‘lsa DOI, chora sababi hamda xabarnomani kim chiqarayotgani ko‘rsatilishi kerak. Mualliflarning tegishli roziligi yoki noroziligini aniq bayon eting. Xabarnomalar bepul ochiladigan, faktlarga tayangan va shaxsiy yozishmalarni talab qilmasdan tushunarli bo‘lishi kerak.

Maqola sahifasi va xabarnoma o‘rtasida ikki yo‘nalishli havolalar bering. Holat maqolaning onlayn ko‘rinishida va texnik jihatdan qo‘llash mumkin bo‘lgan yuklab olinadigan nusxalarida yaqqol bo‘lishi kerak. Faylni belgisiz, bildirmasdan almashtirmang. Keyingi qaror maqola holatini o‘zgartirsa, oldingi xabarnomalarga havolalarni saqlang.

9. DOI saqlanishi va alohida xabarnomalar

Maqolaga ro‘yxatdan o‘tkazilgan DOI tuzatish, xavotir bayonoti yoki retraksiyadan keyin ham uning identifikatori bo‘lib qoladi. Uni o‘chirish, boshqa ishga berish yoki maqola tarixini yashirish uchun almashtirish mumkin emas. DOI havolasi joriy holat va tegishli xabarnomalarni ko‘rsatadigan saqlanayotgan yozuvga olib borishi kerak.

Mazmunli xabarnoma alohida iqtibos keltirish mumkin bo‘lgan yozuv bo‘lishi kerak. Unga DOI ro‘yxatdan o‘tkazilsa, bu DOI maqolaning DOI raqamidan farq qilishi va xabarnomaning o‘zini aniqlashi lozim. Xabarnomani bog‘lash original DOI raqamini bekor qilmaydi. Alohida qayta nashr yoki haqiqatan yangi versiya aniq versiyalash qarorini talab qiladi va avvalgi yozuvni yo‘qotmasligi kerak.

VERIFY R3 — Jurnalning alohida xabarnoma yozuvlari va DOI raqamlari, ikki tomonlama havolalar, PDFdagi holat belgilari va oldingi fayllarni saqlash bo‘yicha amaliy tartibini tasdiqlash kerak. Barcha xabarnomalarga DOI berilishi, Crossmark ishtiroki yoki sinovdan o‘tgan saqlash mexanizmi da’vo qilinmaydi.

10. Metama’lumotlarni yangilash

Xabarnoma e’lon qilingach, mas’ul nashriyot xodimlari maqola holati, xabarnoma bibliografik yozuvi, havolalar, sanalar va tuzatilgan bibliografik maydonlar OJS sahifasi, maqola fayllari va noshir boshqaradigan metama’lumotlarda mosligini tekshirishi kerak. DOI depozitida xabarnoma va tegishli maqola o‘rtasidagi bog‘lanish ro‘yxatga olish agentligi qo‘llab-quvvatlaydigan yangilash mexanizmi orqali ko‘rsatilishi lozim.

Jurnal saytidagi o‘zgarishning o‘zi DOI reyestri yoki indekslash xizmati uni olganini isbotlamaydi. Depozit natijasi va ochiq yozuvni tekshirib, amalda mavjud kanallar orqali tuzatish yoki bildirishni tashkil eting. Uchinchi tomonlarda o‘zgarish darhol aks etishi kafolatlanmaydi.

VERIFY R4 — Mas’ul shaxs, ro‘yxatga olish agentligi va yuborish kanali, qo‘llab-quvvatlanadigan yangilash maydonlari, qabul natijasini tekshirish va indekslash xizmatlarini xabardor qilish tartibi tasdiqlanishi kerak. Ushbu siyosatning e’lon qilinishi avtomatik OJS–reyestr sinxronlashuvi yoki tashqi xizmatlarda o‘zgarish bajarilganini anglatmaydi.

11. Tahririy baholash va qaror

Muharrir aniq xavotir, asoslovchi ma’lumotlar, muallif javobi va tegishli ekspert yoki tashkilot xulosalarini baholashi kerak. Tasdiqlangan faktlarni ochiq qolgan ayblovlardan ajrating, ilmiy yozuvga ta’sirini ko‘rib chiqing va mutanosib chora tanlang. Qaror sababi qayd etilib, tegishli mualliflarga yetkazilishi lozim.

Manfaatlar to‘qnashuvi bo‘lgan muharrir ishni hal qilmasligi kerak. Noshir tijorat manfaatlarini tahririy baho o‘rniga qo‘ymasdan, halollik jarayonini qo‘llab-quvvatlashi kerak. Tashkilotning qoidabuzarlik haqidagi xulosasi qarorga yordam berishi mumkin, ammo asosli tuzatish yoki retraksiya faqat shunday xulosaga bog‘liq emas. Javob berish uchun adolatli imkoniyat qoldirgan holda, asossiz kechiktirmasdan harakat qilish kerak.

VERIFY R5 — Yakuniy qaror vakolati kimdaligi, shu shaxsda manfaatlar to‘qnashuvi bo‘lsa murojaat yo‘li, mavjud mustaqil ko‘rib chiqish yoki apellyatsiya tartibi va aloqa vazifalari tasdiqlanishi kerak. Aniq komissiya, kafolatlangan javob muddati yoki doimiy tekshiruv tartibi tekshirilmagan.

12. Muallifning noroziligi va apellyatsiya

Mualliflarga xavotir haqida xabar berilib, dalillarni tushuntirish va taklif etilgan matnga munosabat bildirish uchun oqilona imkoniyat berilishi kerak. Majburiy rozilik emas, aniq muloqot ko‘zlansin. Mualliflar rozi, norozi yoki javob bermaganini qayd eting; sukutni rozilik deb ko‘rsatmang.

Muallif noroziligi yoki javob bermasligi o‘quvchini himoya qilish uchun zarur, dalillarga asoslangan tahririy chorani taqiqlamaydi. Apellyatsiya faktik xato, yangi dalil yoki tartibga oid muammoni ko‘rsatishi kerak. U ochiq xabarnomani avtomatik olib tashlamaydi. Jurnalning Shikoyatlar va apellyatsiyalar siyosati va ulardagi amaliy tasdiqlash cheklovlariga qarang.

13. Nashrdan keyingi tuzatish uchun murojaat

Muallif va o‘quvchilar jurnalning e’lon qilingan aloqa kanallari orqali murojaat qilishi mumkin. Maqolani nomi, URL yoki DOI bilan aniqlang; tegishli sahifa, rasm, jadval yoki parchani ko‘rsating; muammoni tushuntiring; dalillarni va imkon bo‘lsa taklif etilayotgan tuzatishni yuboring. Keraksiz shaxsiy ma’lumotlardan saqlaning va kuzatilgan holatlarni ayblovlardan ajrating.

Mualliflik o‘zgarishlari uchun Mualliflik va hissa qo‘shish siyosatida belgilangan ma’lumotlar va rozilik ham talab etiladi. Murojaatning o‘zi nashr etilgan maqolani o‘zgartirishga ruxsat bermaydi. Ushbu sahifa siyosat tamoyillarini belgilaydi; u muayyan maqolaga oid tuzatish, retraksiya yoki xavotir bayonoti emas.

Aloqa va tegishli siyosatlar

Aloqa sahifasi yoki etik shikoyatlar uchun aloqa bo‘limidan foydalaning. Mavjud etika bayonotida ochiq tahririyat aloqasi va hali tasdiqlanmagan nazorat hamda yuqori bosqichga murojaat tartiblari ko‘rsatilgan. Bu yerda yangi manzil yoki mas’ul shaxs o‘ylab topilmaydi.

COPE va DOI bo‘yicha qo‘llanmalar

Ushbu siyosat jurnalning mavjud etika bayonotiga aniq, shaffof va tarixini kuzatish mumkin bo‘lgan ilmiy yozuv tamoyillarini tatbiq etadi. Tashqi qo‘llanmalar qaror uchun manba bo‘lib, tavsiya etilgan har bir amaliy funksiya allaqachon ishlayotganiga dalil emas.

• Nashr etikasi va noshirlikdagi qonunbuzarliklar to‘g‘risidagi bayonot
• COPE — Retraction Guidelines
• COPE — Expressions of Concern
• Crossref — Registering Updates
• Crossref — Updating Your Metadata