Ushbu siyosat jurnal uchun tadqiqot, qo‘lyozma tayyorlash, taqriz va tahririy ishda generativ sun’iy intellekt hamda AI yordamidagi texnologiyalardan foydalanishni tartibga soladi. U matn, tasvir, audio, kod, ma’lumot, tahlil yoki tavsiyani yaratadigan yoxud jiddiy o‘zgartiradigan vositalarga taalluqli. Siyosat inson muallifligi, javobgarligi, maxfiylik va ilmiy yozuv ishonchliligini saqlagan holda mas’uliyatli yordamni qo‘llab-quvvatlaydi. Inglizcha matn asosiy versiya; o‘zbekcha va ruscha matnlar ayni siyosatni ifodalaydi.

AI texnologiyalari tez o‘zgaradi. Quyidagi tamoyillar mahsulot yoki ishlab chiqaruvchidan qat’i nazar qo‘llanadi. Jurnal AI-detektor mualliflik yoki qoidabuzarlikni aniqlay olishini, muayyan AI xizmati tasdiqlanganini yoki maxfiy foydalanish texnik jihatdan xavfsizligini da’vo qilmaydi. VERIFY qaydlari tahririyat tasdiqlashi kerak bo‘lgan amaliy tartiblarni ko‘rsatadi. Muallif, taqrizchi va muharrirlar jurnalning boshqa etika siyosatlariga ham rioya qiladi.

Mundarija

1. Qo‘llanish doirasi va ta’riflar
2. AI muallif bo‘la olmaydi
3. Inson javobgarligi va nazorati
4. AIdan foydalanishni oshkor qilish
5. Til tahriri va mazmun yaratish farqi
6. Fakt va manbalarni tekshirish
7. Soxta manbalar, plagiat va atributsiya
8. Tadqiqot, tahlil, ma’lumot va kodda AI
9. AI yaratgan yoki AI yordamidagi tasvirlar va media
10. Maxfiylik, intellektual mulk va xavfsiz foydalanish
11. Taqrizchilar: maxfiylik va mas’uliyatli foydalanish
12. Muharrirlar: maxfiylik va mas’uliyatli foydalanish
13. Adolatlilik, tarafkashlik va foydalanish imkoniyati
14. Aniqlash va dalil
15. Oshkor qilinmagan yoki nomaqbul AI foydalanishi
16. Siyosat yangilanishi va aloqa

1. Qo‘llanish doirasi va ta’riflar

Generativ AI ko‘rsatma yoki ma’lumot asosida yangi natija yaratadi. AI yordamidagi texnologiyalar tarjima, qisqartirish, qayta yozish, tasniflash, tahlil, kod yaratish, qidirish, transkripsiya yoki tasvirni yaxshilash kabi vazifalarni bajarishi mumkin. Mahsulot nomi siyosatni belgilamaydi: tizimga qanday axborot kiritilgani, tizim nima qilgani va natijasi ishga qanday ta’sir qilgani muhim.

Siyosat muallif va hissa qo‘shuvchilar, taqrizchilar, muharrirlar va jurnal nomidan ish yurituvchi shaxslarga taalluqli. Barcha avtomatik funksiyalar bir xil hisoblanmaydi. Oddiy imlo tekshiruvi, manba formatlash yoki hisoblash kabi deterministik funksiyalar yangi matn, talqin, tasvir, ma’lumot yoki tahliliy natija yaratadigan tizimga qaraganda kamroq disclosure talab qilishi mumkin.

2. AI muallif bo‘la olmaydi

AI tizimi, chatbot yoki boshqa avtomatik vosita muallif yoki hammuallif sifatida ko‘rsatilmasligi va iqtibos qilinmasligi kerak. U topshiriladigan yoki nashr etiladigan versiyani tasdiqlay olmaydi, ish uchun ochiq javobgarlikni zimmasiga olmaydi, halollik savollariga javob bera olmaydi, nashrga rozilik bermaydi, manfaatlar to‘qnashuvini oshkor qilmaydi, mualliflik huquqini ushlamaydi yoki mualliflik bitimini tuza olmaydi.

Faqat jurnalning Mualliflik va hissa qo‘shish siyosati mezonlariga mos insonlar muallif bo‘lishi mumkin. AIdan foydalanish vosita, uni ishlab chiquvchi yoki operatoriga mualliflik maqomini bermaydi. Mualliflik mezoniga yetmaydigan inson yordami zarur bo‘lsa acknowledgements bo‘limida ko‘rsatiladi.

3. Inson javobgarligi va nazorati

Inson mualliflar AI yordamida yozilgan, tarjima qilingan, tahlil etilgan yoki o‘zgartirilgan materialni ham o‘z ichiga olgan ishning har bir qismi uchun to‘liq javobgar. Ular natijani tekshirishi, ilmiy qarorlarni o‘zi qabul qilishi, ma’noni saqlashi va metod hamda xulosalarni tushuntira va himoya qila olishi kerak.

Javobgarlik AI provayderiga o‘tkazilmaydi va natijani avtomatik deb atash bilan bekor bo‘lmaydi. Mualliflar noto‘g‘ri, tarafkash, plagiat, xavfli yoki dalilsiz mazmunni topshirishdan oldin tuzatishi shart. Tadqiqot etikasi, rozilik, maxfiylik, intellektual mulk, ma’lumot mavjudligi va barcha deklaratsiyalar uchun ham ular javobgar.

4. AIdan foydalanishni oshkor qilish

AI qo‘lyozma mazmuni, g‘oya, talqin, tarjima, xulosa, jadval, rasm, tasvir, kod, ma’lumotni qayta ishlash, statistik tahlil yoki tadqiqot natijasini yaratgan yoki jiddiy o‘zgartirgan bo‘lsa, foydalanish disclosure qilinishi shart. Bayonotda vosita va ma’lum bo‘lsa versiya, foydalanish maqsadi va ishning ta’sirlangan qismi ko‘rsatiladi hamda inson mualliflar natijani tekshirib, javobgarlikni olgani aytiladi.

AI tadqiqot metodi, tahlil, kod, ma’lumot yoki natijaga ta’sir qilgan bo‘lsa, disclosure Methods bo‘limida bo‘lishi kerak; yozuv yoki taqdimot yordami Acknowledgements yoki boshqa aniq ko‘rinadigan bayonotda ham berilishi mumkin. Tegishli foydalanish tadqiqot metodi sifatida berilmasa ham topshirishda jurnalga bildiriladi. Metodni tushunish yoki takrorlash uchun zarur prompt va natijalar qonuniy, etik va xavfsiz bo‘lsa saqlanib, taqdim etiladi.

VERIFY AI1 — Muallif AI disclosure’ni aynan qaysi submission maydoni yoki hujjatda berishi, uni kim ko‘rishi va prompt/natija qo‘shimchalari qabul qilinib saqlanishi tasdiqlansin. OJSda maxsus disclosure forma yoki retention jarayoni tekshirilmagan.

5. Til tahriri va mazmun yaratish farqi

Oddiy til yordami yangi da’vo, dalil, talqin, manba yoki xulosa kiritmasdan imlo, grammatika, tinish belgilari yoki o‘qish qulayligini tuzatadi. Ilmiy mazmunni jiddiy yaratmaydigan yoki o‘zgartirmaydigan oddiy imlo va formatlash uchun batafsil AI deklaratsiyasi odatda talab qilinmaydi. Yakuniy matn uchun baribir muallif javobgar.

Mazmun yaratish yangi matn yozadi yoki katta qismini qayta yozadi, qo‘lyozmaning muhim qismini tarjima qiladi, dalil yoki xulosa taklif qiladi, adabiyotni umumlashtiradi, manba yaratadi yoki intellektual mohiyatni o‘zgartiradi. Bunday foydalanish disclosure va puxta inson tekshiruvini talab qiladi. Generativ funksiyani “tahrir” deb atash disclosure majburiyatini olib tashlamaydi. Chegara noaniq bo‘lsa, muallif foydalanishni ko‘rsatishi kerak.

6. Fakt va manbalarni tekshirish

Muallif AI ta’sir qilgan har bir fakt, raqam, iqtibos, atributsiya va manbani mustaqil tekshirishi shart. Tekshirish — ayni yoki boshqa AI tizimidan javob to‘g‘riligini so‘rash emas, haqiqiy manba yoki asosiy ma’lumotni ko‘rishdir. Ravon va ishonchli tuyulgan javob dalil bo‘lmaydi.

Har bir manba mavjud bo‘lishi, to‘g‘ri tavsiflanishi va keltirilgan fikrni qo‘llashi kerak. Muallif tegishli manbani o‘qib, muallif, sarlavha, nashr tafsiloti, DOI yoki URL va kontekstni tekshiradi. AI qarshi dalilni tushirib qoldirishi yoki tarafkashlikni kuchaytirishi mumkin; muallif tegishli ilmiy qidiruv o‘tkazib, muvozanatli bayon beradi.

7. Soxta manbalar, plagiat va atributsiya

Inson yoki AI yaratganidan qat’i nazar, to‘qib chiqarilgan, mavjud bo‘lmagan, o‘zgartirilgan yoki chalg‘ituvchi manbalar taqiqlanadi. Muallif tekshirmagan manbani topshirish AI yordami bilan oqlanmaydi. Takroriy yoki jiddiy soxta manbalar jurnalning Tadqiqot va nashrdagi ilmiy insofsizlik siyosati asosida ko‘rilishi mumkin.

AI yaratgan matn yoki boshqa natija himoyalangan yoxud manbasi ko‘rsatilmagan materialni takrorlashi mumkin. Muallif asl manbani topib iqtibos qilishi, zarur ruxsatni olishi va plagiat yoki nomaqbul matn takrori bo‘lmasligini ta’minlashi kerak. Tekshiriladigan birlamchi yoki vakolatli manba mavjud bo‘lsa, AI tizimi ilmiy faktning manbasi sifatida keltirilmaydi. Aynan AI natijasini o‘rganuvchi tadqiqot esa bu natijani shaffof ravishda tadqiqot materiali sifatida tavsiflab saqlashi kerak.

8. Tadqiqot, tahlil, ma’lumot va kodda AI

AI tadqiqot dizayni, ishtirokchi bilan aloqa, ma’lumot yig‘ish, kodlash, tasniflash, modellashtirish, statistika yoki talqinga hissa qo‘shsa, muallif uning rolini baholashga yetarli darajada tavsiflashi kerak. Etik, qonuniy va maxfiylik cheklovlari doirasida tegishli input, dastur va ma’lum versiya, natijaga muhim sozlama yoki prompt, inson validatsiyasi, xato tekshiruvi va cheklovlar hujjatlashtiriladi.

AI yaratgan yoki simulyatsiya qilgan axborot hech qachon kuzatilgan empirik ma’lumot sifatida berilmaydi. Asl kuzatuv sintetik, imputed yoki augmented ma’lumotdan ajratilib, foydalanish asoslanadi. Muallif kod va tahliliy natijani asosiy ma’lumot hamda mos tekshiruv bilan validatsiya qiladi. AI etika ekspertizasi, informed consent, soha mutaxassisligi yoki takrorlanuvchanlik majburiyatini almashtirmaydi.

9. AI yaratgan yoki AI yordamidagi tasvirlar va media

AI yaratgan, qayta tiklagan yoki jiddiy o‘zgartirgan tasvir va media asl tajriba yoki kuzatuv dalili sifatida berilmasligi kerak. Ilmiy tasvir faqat jurnal etika standartlari ruxsat etgan tarzda, talqinni o‘zgartiradigan xususiyatni qo‘shmasdan, olib tashlamasdan, ko‘chirmasdan yoki yashirmasdan tahrirlanadi. Daliliy ma’noga ta’sir qilgan yaxshilash ochiq tavsif va tegishli asl faylni talab qiladi.

Sintetik illustratsiya faqat aniq belgilangan, ilmiy asoslangan, qonuniy foydalaniladigan va ma’lumot bilan adashtirilmaydigan bo‘lsa ko‘rib chiqilishi mumkin. Muallif vosita, maqsad va jiddiy o‘zgarishlarni disclosure qilib, zarur bo‘lsa manba fayl va yaratilish yozuvini saqlaydi. Jurnal asl fayl yoki malakali bahoni so‘rashi mumkin; detektor natijasining o‘zi manipulyatsiyani isbotlamaydi.

VERIFY AI2 — Jurnal biror AI yaratgan illustratsiyani qabul qilishi, talab etiladigan label/fayl formatlari, tasvirni kim baholashi va manba fayllar qanday saqlanishi tasdiqlansin. Maxsus image-forensics xizmati yoki tasdiqlangan tasvir generatori tekshirilmagan.

10. Maxfiylik, intellektual mulk va xavfsiz foydalanish

Foydalanuvchi vakolat va tegishli huquqiy, etik hamda xavfsizlik asosisiz shaxsiy, nozik, maxfiy, mualliflik huquqi bilan himoyalangan, embargo ostidagi yoki mulkiy axborotni AI tizimiga kiritmasligi kerak. O‘chirish yoki maxfiylik kafolatlangan deb o‘ylamasdan xizmat shartlari, data-use sozlamalari, retention, training, access va transchegaraviy qayta ishlashni tekshirish lozim.

Muallif boshqa shaxsning maxfiy materiali, shaxsiy yozishmasi, taqriz xulosasi yoki nashr qilinmagan ishini vakolatsiz yuklamasligi kerak. Tadqiqot ishtirokchisining roziligi tashqi AI provayderiga axborot berishga avtomatik ruxsat emas. Ismlarni olib tashlash qolgan ma’lumot shaxsni aniqlasa yoki himoyalangan intellektual mulkni oshkor qilsa yetarli bo‘lmasligi mumkin.

VERIFY AI3 — Tashkilot nazoratidagi biror AI xizmati tasdiqlanganmi, data-processing va retention shartlari qanday va himoyalangan axborotga istisnoni kim tasdiqlashi aniqlansin. Ushbu sahifa hech bir ochiq yoki tijorat AI xizmatini tasdiqlamaydi.

11. Taqrizchilar: maxfiylik va mas’uliyatli foydalanish

Taqrizchi topshirilgan qo‘lyozma, annotatsiya, rasm, qo‘shimcha fayl, muallif yozishmasi yoki taqrizni ochiq, ommaviy, consumer yoki boshqa ruxsatsiz AI xizmatiga yuklamasligi kerak. Qo‘lyozma maxfiydir. Uni yuklash imtiyozli mazmun, shaxsiy ma’lumot va intellektual mulkni ochishi hamda taqrizdan tashqarida saqlanishi yoki qayta ishlatilishiga sabab bo‘lishi mumkin.

Taqrizchi intellektual bahoni o‘zi bajaradi va xulosasining aniqligi, adolatliligi, originalligi hamda ohangi uchun javobgar. U ekspertiza, manba yoki kuzatuvni to‘qish uchun AIdan foydalanmasligi kerak. Jurnal ruxsat bergan har qanday AI yordami maxfiylikni saqlashi va vosita hamda maqsad bilan muharrirga oshkor qilinishi kerak. Maxfiylik kafolatlanmasa, vosita ishlatilmaydi.

12. Muharrirlar: maxfiylik va mas’uliyatli foydalanish

Muharrir va jurnal nomidan ish yurituvchi shaxs maxfiy qo‘lyozma, taqriz, shaxsiyat, tahririy yozishma yoki e’lon qilinmagan qarorni ruxsatsiz AI tizimiga yuklamasligi kerak. Tegishli asos va muallifdan talab etiladigan ruxsatsiz qo‘lyozmani tashqi model trainingi, retentioni yoki inson ko‘rigiga ochmaslik lozim.

Tasdiqlangan AI vositasida yaratilgan screening, xulosa yoki tavsiya etilgan yozishma tahririy qarorni almashtirmaydi. Mas’ul muharrir natijani tekshirishi, tarafkashlik va xatoni aniqlashi, shaxsiyatni himoya qilishi va qarorni o‘zi qabul qilishi kerak. AI qabul qilish, rad etish, taqrizchi tanlash, etika yoki sanksiya qarorini mustaqil qabul qilmasligi kerak.

VERIFY AI4 — Taqrizchi yoki muharrir uchun tasdiqlangan xavfsiz foydalanish, ruxsat beruvchi vakolat, disclosure usuli, maxfiylik kafolatlari va qayd yuritish tartibi aniqlansin. Jurnal tasdiqlagan AI taqriz yoki tahririy tizimi tekshirilmagan; shu sabab maxfiy material tashqi AI xizmatiga yuklanmasligi kerak.

13. Adolatlilik, tarafkashlik va foydalanish imkoniyati

AI tizimi tarafkashlikni takrorlashi, ayrim til yoki hududlarni yetarli ifodalamasligi va guruhlar uchun teng bo‘lmagan natija berishi mumkin. Muallif, taqrizchi va muharrir AI yordamidagi metod yoki matn guruhlarni buzib ko‘rsatishi, noaniqlikni yo‘qotishi, stereotipni kuchaytirishi yoki tadqiqotchini til va pulli vositaga kirish imkoniyati sabab kamsitishini baholashi kerak.

Qo‘lyozma shunchaki detektor balli yoki yozuv uslubiga qarab emas, ilmiy sifati va siyosatlarga muvofiqligi bo‘yicha baholanadi. Oqilona til yordami mualliflik yoki qoidabuzarlik bilan adashtirilmasligi kerak. AI foydalanishi haqidagi savol aniq, dalilga tayangan bo‘lib, muallifga izoh imkonini berishi lozim.

14. Aniqlash va dalil

AI-detektor xato musbat va xato manfiy natija berishi mumkin; u AI ishlatilgani yoki qoidabuzarlik sodir bo‘lganining yakuniy isboti sifatida olinmaydi. Xavotir qo‘lyozma, manbalar, ma’lumot, oshkor qilingan metod, yozishma va boshqa tegishli dalil asosida baholanadi. Texnik belgini malakali shaxs talqin qilishi kerak.

Jurnal muallifdan workflow’ni tushuntirish, manbani tekshirish, asoslovchi material berish yoki AI disclosure’ga aniqlik kiritishni so‘rashi mumkin. So‘rov aybdorlikni taxmin qilmasdan muammoni ko‘rsatadi. Ma’lumot bermaslik baholashni cheklashi mumkin, ammo qaror mavjud dalil va siyosatga asoslanadi.

15. Oshkor qilinmagan yoki nomaqbul AI foydalanishi

Oshkor qilinmagan jiddiy AI yordami, soxta manba, plagiat, o‘ylab topilgan ma’lumot, maxfiylik buzilishi, aldamchi tasvir yaratish yoki metodni noto‘g‘ri ko‘rsatish izoh va mutanosib tahririy chorani talab qilishi mumkin. Javob xatti-harakat, dalil va ish ishonchliligiga ta’sirga bog‘liq; AI ishtiroki avtomatik sanksiya yaratmaydi.

Topshirilgan qo‘lyozmada chora disclosure yoki tuzatish so‘rash, qo‘shimcha ko‘rib chiqish yoki asos bo‘lsa rad etishni qamrashi mumkin. Nashr etilgan maqolada jurnal Tuzatishlar, retraksiyalar va xavotir bayonotlari siyosati asosida tuzatish, xavotir bayonoti yoki retraksiya e’lon qilishi mumkin. Muallif tegishli shikoyat yoki apellyatsiya uchun Shikoyatlar va apellyatsiyalar siyosatidan foydalanishi mumkin.

VERIFY AI5 — Yakuniy qaror vakolati, u shaxs manfaatdor bo‘lsa muqobil yo‘l, notice va metadata yangilovchi hamda haqiqiy apellyatsiya yo‘li tasdiqlansin. Avtomatik sanksiya, qat’iy javob muddati yoki kafolatlangan deteksiya tartibi da’vo qilinmaydi.

16. Siyosat yangilanishi va aloqa

AI imkoniyati, xavfi va standartlari rivojlangani uchun jurnal ushbu siyosatni kelajak uchun yangilashi mumkin. Topshirishga tegishli versiya o‘sha vaqtda bildirilgan ko‘rsatmalar bilan talqin qilinadi. Keyingi siyosat o‘zgarishi oldingi xatti-harakatni o‘z-o‘zidan qoidabuzarlik deb belgilash uchun ishlatilmasligi kerak.

Savol, disclosure yoki xavotir admin@srt-journal.uz manziliga yuborilishi mumkin. Qo‘lyozma identifikatori yoki maqola DOI/nomini va masalani tushuntirish uchun zarur axborotnigina kiriting. Joriy umumiy aloqa ma’lumoti Aloqa sahifasida berilgan. Ushbu bayonot email yetib borishi yoki monitoringini kafolatlamaydi.

Jurnalning tegishli siyosatlari

Ushbu siyosatni Nashr etikasi bayonoti, Mualliflik va hissa qo‘shish siyosati, Tadqiqot va nashrdagi ilmiy insofsizlik siyosati, Shikoyatlar va apellyatsiyalar siyosati hamda Tuzatishlar, retraksiyalar va xavotir bayonotlari siyosati bilan birga o‘qing.

Qo‘shimcha tavsiyalar

Jurnalga oid asos — uning e’lon qilingan etika bayonoti va bog‘liq siyosatlardir. Quyidagi tavsiyalar umumiy tuzilma uchun manba; ular jurnalda tasdiqlanmagan AI tizimi, vendor bitimi yoki deteksiya imkoniyati mavjudligini isbotlamaydi.

• ICMJE — Use of Artificial Intelligence in Publishing
• WAME — Chatbots, Generative AI, and Scholarly Manuscripts