QUYUV ISHLAB CHIQARISHIDA MEHNAT SHAROITLARINI KOMPLEKS BAHOLASH VA ZARARLI OMILLARNI KAMAYTIRISH YOʻLLARI
Maqolaning Asosiy Qismi
Annotatsiya
Quyuv ishlab chiqarishda ishchilar bir vaqtning o‘zida chang, zararli gazlar, shovqin, umumiy va lokal vibratsiya, qizdiruvchi mikroiqlim, issiqlik nurlanishi va yetarli bo‘lmagan yoritilish ta’siriga duchor bo‘ladi. Maqolada ishlab chiqarish omillarini tasniflash va «quyuv sexi – inson – atrof-muhit» tizimi doirasida mehnat sharoitlarini kompleks baholash natijalari umumlashtirilgan. Turli texnologik uchastkalar va kasblar uchun ustuvor xavf omillari aniqlangan. Amaldagi gigiyenik baholashni haqiqiy smenalik doza, qisqa muddatli maksimal ta’sir va omillarning kombinatsiyalashgan ta’sirini ko‘rsatuvchi ko‘rsatkichlar bilan to‘ldirish zarurligi ilmiy asoslangan. Xavflarni o‘z vaqtida aniqlash va baholash, nazorat choralarini ustuvorlashtirish hamda ularning samaradorligini muntazam tekshirishga qaratilgan yondashuv ishlab chiqilgan. Muhandislik va tashkiliy choralar hamda shaxsiy himoya vositalarini yagona monitoring tizimiga birlashtiruvchi besh bosqichli kasbiy xavfni boshqarish modeli taklif etilgan. Ushbu model quyuv korxonalarida xavfsiz mehnat sharoitlarini yaxshilashga xizmat qiladi.
Yuklab olishlar
Maqola Tafsilotlari
Bo‘lim

Ushbu asar Creative Commons Attribution 4.0 Xalqaro Litsenziyasi asosida litsenziyalangan.
Ommaviy Litsenziya Shartlari
(Ochiq jurnal tizimlari (OJS) uchun)
O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligiga muvofiq quyidagi shartlar taqdim etiladi:
-
Mualliflik huquqi:
Chop etilgan maqolaning mualliflik huquqi muallif(lar)ga tegishli bo‘lib qoladi. Shu bilan birga, maqola OJS platformasida chop etilgandan so‘ng, uning kontenti Creative Commons (CC BY) litsenziyasi asosida tarqatiladi. -
Litsenziya turi:
Ushbu maqola Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0) litsenziyasi asosida tarqatiladi. Bu shuni anglatadiki, foydalanuvchilar ushbu maqolani quyidagi shartlarda qayta ishlatishlari, bo‘lishishlari va qayta ishlashlari mumkin:- Nusxa ko‘chirish va tarqatish: Maqola matni yoki uning qismlari nusxasi erkin tarqatilishi mumkin.
- Iqtibos keltirish va tahlil qilish: Maqoladan qismlar iqtibos sifatida foydalanilishi mumkin.
- Erkin foydalanish: Tadqiqot va o‘quv jarayonlari uchun maqoladan erkin foydalanish huquqi mavjud.
- Muallifga havola qilish: Foydalanuvchilar maqola muallifini to‘g‘ri ko‘rsatishi va asl manbaga havola berishi lozim.
-
Kommersiyaviy foydalanish:
Ushbu maqoladan tijorat maqsadlarida foydalanishga ruxsat beriladi, ammo mualliflik va manbaga havola majburiy hisoblanadi. -
Hujjatni o‘zgartirish:
Maqolaning matni yoki mazmunini o‘zgartirish, uni qayta ishlash mumkin, lekin har qanday o‘zgarishlar mualliflikka salbiy ta’sir ko‘rsatmasligi kerak. -
Mas’uliyat cheklovi:
Muallif(lar) maqola tarkibidagi ma’lumotlarning to‘g‘riligiga javobgar bo‘lib, platforma tahririyati mazkur ma’lumotlardan foydalanish natijasida kelib chiqadigan har qanday zarar uchun javobgarlikni o‘z zimmasiga olmaydi. -
Ommaviy foydalanish majburiyatlari:
Ushbu maqola mazmuni faqat qonuniy va axloqiy talablar asosida ishlatilishi kerak. Noqonuniy foydalanish qat’iyan man etiladi.
Izoh:
Mazkur litsenziya shartlari mualliflar va foydalanuvchilar o‘rtasida ochiq va shaffof foydalanishni ta’minlashga qaratilgan. Bu shartlarni qabul qilish orqali, siz maqola mazmunini Creative Commons litsenziyasiga muvofiq qayta ishlash va tarqatishga rozilik bildirasiz.
Havola: Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0)
Iqtibos keltirish tartibi
Adabiyotlar ro‘yxati
[1] Алешина, Ю. А., & Новикова, Т. А. (2024). Профессиональные факторы риска для здоровья работников литейных производств предприятий машиностроения (обзор литературы). Гигиена и санитария, 103(5), 462–467. https://doi.org/10.47470/0016-9900-2024-103-5-462-467 DOI: https://doi.org/10.47470/0016-9900-2024-103-5-462-467
[2] Лазаренков, А. М. (1992). Исследование и разработка мер достижения экологического равновесия в системе «литейный цех – человек – окружающая среда» [Диссертация доктора технических наук, Белорусская государственная политехническая академия].
[3] Лазаренков, А. М. (2018). Условия труда работающих в литейных цехах. Литье и металлургия, (4), 160–164. https://doi.org/10.21122/1683-6065-2018-4-160-164 DOI: https://doi.org/10.21122/1683-6065-2018-4-160-164
[4] Лазаренков, А. М., Иванов, И. А., & Садоха, М. А. (2023). Воздействие факторов производственной среды на работающих в литейном производстве. Литье и металлургия, (2), 129–135. https://doi.org/10.21122/1683-6065-2023-2-129-135 DOI: https://doi.org/10.21122/1683-6065-2023-2-129-135
[5] Лазаренков, А. М., & Николайчик, Ю. А. (2021). Комплексная оценка условий и безопасности труда работающих в литейном производстве. Литье и металлургия, (4), 116–122. https://doi.org/10.21122/1683-6065-2021-4-116-122 DOI: https://doi.org/10.21122/1683-6065-2021-4-116-122
[6] Лазаренков, А. М., & Садоха, М. А. (2022). Исследование шумового фактора условий труда в литейном производстве. Литье и металлургия, (2), 130–136. https://doi.org/10.21122/1683-6065-2022-2-130-136 DOI: https://doi.org/10.21122/1683-6065-2022-2-130-136
[7] Gaertner, R. R. W., & Thériault, G. P. (2002). Risk of bladder cancer in foundry workers: A meta-analysis. Occupational and Environmental Medicine, 59(10), 655–663. https://doi.org/10.1136/oem.59.10.655 DOI: https://doi.org/10.1136/oem.59.10.655
[8] International Labour Organization. (2003). Safety and health in the non-ferrous metals industries: ILO code of practice. https://www.ilo.org/publications/safety-and-health-non-ferrous-metals-industries
[9] International Labour Organization. (2005). Safety and health in the iron and steel industry: ILO code of practice. https://www.ilo.org/resource/other/safety-and-health-iron-and-steel-industry
[10] International Organization for Standardization. (2001). Mechanical vibration—Measurement and evaluation of human exposure to hand-transmitted vibration—Part 1: General requirements (ISO 5349-1:2001). https://www.iso.org/standard/32355.html
[11] International Organization for Standardization. (2017). Ergonomics of the thermal environment—Assessment of heat stress using the WBGT (wet bulb globe temperature) index (ISO 7243:2017). https://www.iso.org/standard/67188.html
[12] International Organization for Standardization. (2018). Occupational health and safety management systems—Requirements with guidance for use (ISO 45001:2018). https://www.iso.org/standard/63787.html
[13] International Organization for Standardization. (2025). Acoustics—Determination of occupational noise exposure—Methodology (ISO 9612:2025). https://www.iso.org/standard/81317.html
[14] National Institute for Occupational Safety and Health. (1998a). Controlling silica dust from foundry casting-cleaning operations (DHHS [NIOSH] Publication No. 98-106). Centers for Disease Control and Prevention. https://www.cdc.gov/niosh/docs/hazardcontrol/hc23.html
[15] National Institute for Occupational Safety and Health. (1998b). Criteria for a recommended standard: Occupational noise exposure, revised criteria 1998 (DHHS [NIOSH] Publication No. 98-126). Centers for Disease Control and Prevention. https://stacks.cdc.gov/view/cdc/6376
[16] National Institute for Occupational Safety and Health. (2018). Foundries—Control technology recommendations. Engineering Controls Database, Centers for Disease Control and Prevention. https://www.cdc.gov/niosh/engcontrols/ecd/detail141.html
[17] National Institute for Occupational Safety and Health. (2026). Silica and worker health. Centers for Disease Control and Prevention. https://www.cdc.gov/niosh/silica/about/
[18] Occupational Safety and Health Administration. (n.d.). Respirable crystalline silica (29 C.F.R. § 1910.1053). U.S. Department of Labor. https://www.osha.gov/laws-regs/regulations/standardnumber/1910/1910.1053