Tadqiqot va nashrdagi ilmiy insofsizlik siyosati

Ushbu siyosat jurnalga topshirilgan, taqriz qilingan yoki nashr etilgan maqolalarga daxldor tadqiqot va nashrdagi ilmiy insofsizlik shakllarini belgilaydi. Shuningdek, ilmiy yozuv yaxlitligini himoya qilish va barcha tomonlarga adolatli munosabatda bo‘lish bilan birga da’vo qanday baholanishi kerakligini tushuntiradi. Da’voning o‘zi qoidabuzarlik aniqlanganini anglatmaydi. Inglizcha matn asosiy versiya; o‘zbekcha va ruscha matnlar ayni siyosatni ifodalaydi.

Siyosat jurnalning Nashr etikasi va noshirlikdagi qonunbuzarliklar to‘g‘risidagi bayonotini batafsil tushuntiradi. Jurnal o‘ziga tegishli topshirish, taqriz va nashr yozuvlarini baholashi, izoh hamda dalil so‘rashi va o‘z nashr yozuvi uchun zarur chorani belgilashi mumkin. U o‘zida mavjud bo‘lmagan tashkilot yoki qonuniy tergov vakolatini da’vo qilmasligi kerak. VERIFY qaydlari tahririyat tasdiqlashi lozim bo‘lgan amaliy tartiblarni ko‘rsatadi. Javob yoki tekshiruv uchun qat’iy muddat belgilanmaydi.

Mundarija

  1. Qo‘llanish doirasi, tamoyillar va xabar berish
  2. Ma’lumot to‘qib chiqarish — fabrication
  3. Soxtalashtirish — falsification
  4. Plagiat
  5. O‘z-o‘zidan plagiat va matnni qayta ishlatish
  6. Takroriy va ortiqcha nashr
  7. Iqtiboslarni manipulyatsiya qilish
  8. Taqriz jarayonini manipulyatsiya qilish
  9. Mualliflikni manipulyatsiya qilish
  10. Oshkor qilinmagan manfaatlar to‘qnashuvi
  11. Etikaga zid tadqiqot
  12. Tasvir va ma’lumotlarni manipulyatsiya qilish
  13. Da’voni tekshirish tartibi
  14. Muallifdan izoh so‘rash
  15. Tashkilot bilan qachon aloqa qilish mumkin
  16. Tahririy qarorlar, tuzatishlar va retraksiyalar

1. Qo‘llanish doirasi, tamoyillar va xabar berish

Tadqiqotdagi insofsizlik tadqiqotning o‘zidagi halollikka; nashrdagi insofsizlik esa ilmiy ishni tayyorlash, topshirish, taqriz, mualliflik yoki tarqatishga tegishli. Quyidagi toifalar bir-biriga bog‘liq bo‘lishi mumkin. Halol xato, bahsli talqin yoki tasdiqlanmagan da’vo avtomatik ravishda qoidabuzarlik deb atalmasligi kerak. Baholash dalil, jiddiylik, nashr yozuviga ta’sir va tegishli takrorlanishni hisobga oladi.

Murojaatda qo‘lyozma yoki maqola aniqlanib, tekshirish mumkin bo‘lgan ma’lumot berilishi kerak. U jurnalning Shikoyatlar va apellyatsiyalar siyosatiga muvofiq admin@srt-journal.uz manziliga yuborilishi mumkin. Faqat qonuniy va etik jihatdan ulashish mumkin bo‘lgan materialni yuboring. Jurnal adolatli baholash imkon bergan doirada maxfiylikni himoya qilishi va vijdonan xavotir bildirgan shaxsga faqat shu sabab bilan qarshi chora ko‘rmasligi kerak.

VERIFY M1 — E’lon qilingan manzilni kim nazorat qilishi, da’volarni kim qayd etishi, dastlabki manfaatlar tekshiruvini kim o‘tkazishi va manfaatlar to‘qnashuvi bo‘lmagan mas’ulni kim belgilashi tasdiqlansin. Xat yetib borishi va alohida eskalatsiya kanali tekshirilmagan; qabulni tasdiqlash muddati va’da qilinmaydi.

2. Ma’lumot to‘qib chiqarish — fabrication

Fabrication — mavjud bo‘lmagan ma’lumot, kuzatuv, ishtirokchi, intervyu, tajriba, manba yoki natijani yaratib, haqiqiy sifatida taqdim etishdir. Bunga bajarilmagan tadqiqot haqida hisobot berish yoki xulosani qo‘llash uchun yozuvlarni o‘ylab topish kiradi.

Nomuvofiqlikning o‘zi fabricationni isbotlamaydi. Tekshiruv qo‘lyozma, berilgan ma’lumot va metodlar orasidagi muvofiqlikni; yozuvlarning mavjudligi va kelib chiqishini; texnik dalilning malakali bahosini qamrashi mumkin. Muallifga aniq xavotirni tushuntirish imkoniyati berilishidan oldin jurnal to‘g‘ridan-to‘g‘ri ayblov qo‘ymasligi kerak.

3. Soxtalashtirish — falsification

Falsification — tadqiqot materiallari, uskunalar, jarayonlar, ma’lumotlar yoki natijalarni o‘zgartirish, yashirish, chiqarib tashlash yoki tanlab ko‘rsatish orqali tadqiqot yozuvini jiddiy tarzda noto‘g‘ri ifodalashdir. Tanlab hisobot berish asosli tahliliy tanlov bo‘lgani uchungina emas, chalg‘ituvchi tasvir yaratish niyatida bajarilganda qoidabuzarlik bo‘ladi.

Baholash qasddan buzib ko‘rsatishni xato, yetarli bo‘lmagan hisobot va qonuniy ma’lumot tozalashdan ajratishi kerak. Tegishli va qonuniy bo‘lsa, dastlabki yozuvlar, protokollar, tahlil fayllari va asoslangan izoh so‘ralishi mumkin. Masala muharrir malakasidan tashqarida bo‘lsa, texnik dalilni tegishli malakaga ega va manfaatlar to‘qnashuvi bo‘lmagan shaxs baholashi kerak.

4. Plagiat

Plagiat — boshqa shaxsning so‘zlari, g‘oyalari, ma’lumotlari, tasvirlari, metodlari yoki boshqa intellektual ishini yetarli manbasiz va zarur bo‘lsa ruxsatsiz o‘ziniki sifatida ko‘rsatishdir. U to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘chirish, manbani yashiradigan yaqin parafraz, tarjima plagiati yoki matndan tashqari materialni manbasiz qayta ishlatishni qamrashi mumkin.

O‘xshashlik ko‘rsatkichining o‘zi plagiatni aniqlamaydi. Jurnal moslikning joyi, turi va hajmi, qo‘shtirnoq va iqtibos, ruxsatlar, fan an’analari hamda olingan material ahamiyatini tekshirishi kerak. Tegishli tekshiruv tartibi jurnalning Plagiat siyosatida bayon qilingan.

5. O‘z-o‘zidan plagiat va matnni qayta ishlatish

O‘z-o‘zidan plagiat yoki nomaqbul matn qayta ishlatish muallif o‘zining avval tarqatilgan ishining katta qismini ochiq iqtibos yoki izohsiz qayta qo‘llab, originallik haqida chalg‘ituvchi taassurot yaratganda yuz beradi. Matn qayta ishlatilishi mexanik baholanmaydi: metodlardagi cheklangan standart ibora natija, muhokama, rasm yoki butun dalilni qayta ishlatishdan farq qiladi.

Jurnal nima qayta ishlatilganini, oldingi manba keltirilganini, mualliflik huquqi yoki litsenziya bunga ruxsat berishini va o‘quvchi yangilik haqida chalg‘itilganini baholashi kerak. Shaffof, cheklangan va asosli qayta ishlatish avtomatik qoidabuzarlik emas; yashirilgan yoki keng takrorlash tahririy chorani talab qilishi mumkin.

6. Takroriy va ortiqcha nashr

Takroriy yoki ortiqcha nashr — mazmunan bir xil ish, ma’lumot yoki natijani tegishli oshkor qilish, o‘zaro havola yoki asossiz bir martadan ortiq topshirish yoxud nashr etishdir. Bir vaqtning o‘zida bir necha jurnalga topshirish taqiqlanadi, chunki u tahririy va taqriz mehnatini takrorlaydi.

Qonuniy ikkilamchi nashr, tarjima, konferensiya tezisi, preprint yoki hisobot vaziyatga qarab baholanib, ochiq ko‘rsatilishi kerak; ularning mavjudligi avtomatik takroriy nashr emas. Mualliflar bog‘liq qo‘lyozmalarni ko‘rsatib, moslikni tushuntirishi kerak. Jurnal yozuvlarni solishtirib, o‘quvchi va muharrirlar jiddiy chalg‘itilganini aniqlaydi.

7. Iqtiboslarni manipulyatsiya qilish

Iqtibos manipulyatsiyasi asosan iqtibos sonini oshirish yoki daxlsiz shaxsiy, jurnal yoxud tashkilot manfaatiga xizmat qilish uchun manbalarni majburan talab qilish, kelishish yoki qo‘shishni anglatadi. Bunga taqrizchi yoki muharrirning asossiz iqtibos talabi, iqtibos karteli yoki muallifning bayonotni qo‘llamaydigan manbalarni qo‘shishi kirishi mumkin.

Tegishli adabiyotga murojaat qilish uning iqtibosini oshirishi mumkinligi uchungina qoidabuzarlik bo‘lmaydi. Baholash talabning dolzarbligi, zarurati, takroriyligi va maqsadi, tomonlar vakolati hamda qabul qilish nomaqbul iqtibosga bog‘langanini hisobga olishi kerak. Muharrir va taqrizchilar manfaatlarni oshkor qilib, metrikani boshqarish uchun lavozimidan foydalanmasligi kerak.

8. Taqriz jarayonini manipulyatsiya qilish

Taqriz manipulyatsiyasi soxta taqrizchi shaxsi yoki xulosasi, yolg‘on aloqa ma’lumoti, o‘zini boshqa shaxs sifatida ko‘rsatish, taqriz tizimiga ruxsatsiz kirish, kelishilgan soxta taqriz, taqrizchi tanloviga aralashish yoki yashirilgan aloqalar orqali qarorga ta’sir qilishni qamraydi. Taqrizchi maxfiy qo‘lyozmadan noto‘g‘ri foydalansa yoki g‘oyani nashrdan oldin o‘zlashtirsa ham qoidabuzarlik qiladi.

G‘ayrioddiy tezlik, umumiy aloqa ma’lumoti yoki texnik belgi qo‘shimcha tekshiruvga asos bo‘lishi mumkin, ammo o‘zi manipulyatsiyani isbotlamaydi. Jurnal shaxs va mansublikni, tizim yozuvlari hamda yozishmalarni tekshirishi va zarur bo‘lsa mustaqil taqriz olishi mumkin. Maxfiy taqrizchi axboroti faqat baholash uchun zarur shaxslar doirasida qolishi kerak.

VERIFY M2 — OJSda qaysi shaxsni tekshirish, hisob/jurnal yozuvini ko‘rish, audit qaydi va texnik dalillar amalda mavjudligini hamda ularni ko‘rishga kim vakolatli ekanini tasdiqlang. Avtomatik firibgarlik aniqlash tizimi yoki kriminalistik imkoniyat da’vo qilinmaydi.

9. Mualliflikni manipulyatsiya qilish

Mualliflik manipulyatsiyasiga guest yoki gift authorni bila turib kiritish, ghost authorni yashirish, mualliflikni sotish yoki sotib olish, hissani noto‘g‘ri ko‘rsatish, taqriz yoki kreditga ta’sir qilish uchun mualliflar ro‘yxatini o‘zgartirish yoxud soxta rozilik bilan o‘zgarish topshirish kiradi. Jurnal mezoniga mos shaxsni chetlatish ham bunga kirishi mumkin.

Jurnal Mualliflik va hissa qo‘shish siyosatiga muvofiq hissa yozuvlari, yozishmalar va barcha daxldor mualliflar roziligini so‘rashi kerak. Jurnal o‘z maqolasidagi muallif qatori va hissa yozuvini qanday ko‘rsatishni hal qilishi mumkin; tashkilot esa o‘z vakolati doirasida bajarilgan ish haqidagi bahsli faktlarni hal qilishi kerak bo‘lishi mumkin.

10. Oshkor qilinmagan manfaatlar to‘qnashuvi

Jurnal siyosati talab qilganda fikrga oqilona ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan muhim moliyaviy, shaxsiy, professional, ilmiy yoki institutsional aloqa oshkor qilinishi kerak. Uni yashirish yoki bila turib yolg‘on bayonot berish, ayniqsa tadqiqot talqini, taqriz yoki tahririy qarorga ta’sir qilsa, nashrdagi qoidabuzarlik bo‘lishi mumkin.

Oshkor qilmaslik avtomatik ravishda qasddan qoidabuzarlikni isbotlamaydi. Jurnal o‘sha vaqtda nima oshkor qilinishi kerakligini, aloqaning muhimligini, shaxs nimani tushunganini va kamchilik jarayon yoki nashr yozuviga ta’sirini aniqlashi kerak. Manfaatdor muharrir yoki maslahatchi da’vo bo‘yicha qaror qilmasligi lozim.

11. Etikaga zid tadqiqot

Etikaga zid tadqiqot inson ishtirokchisi yoki hayvonni himoya qilishdagi jiddiy kamchilik, talab qilingan etik ko‘rib chiqish yoki rozilikning yo‘qligi yoxud noto‘g‘ri ko‘rsatilishi, shaxsiy yoki nozik ma’lumotdan ruxsatsiz foydalanish, yetarli asossiz zararli tartib yoki etik maqbullikka jiddiy ta’sir qiladigan tasdiqlangan protokoldan chetlanishni qamrashi mumkin.

Zarur bo‘lsa jurnal etik tasdiq yoki istisno, rozilik axboroti va tegishli protokolni so‘rashi, ammo keraksiz shaxsiy ma’lumot to‘plamasligi kerak. Hujjatlar tegishli huquqiy hudud va fan kontekstida baholanadi. Jurnal tadqiqot ustidan qonuniy vakolatga ega etika qo‘mitasi, regulyator yoki tashkilotning o‘rnini bosishini da’vo qilmasligi kerak.

12. Tasvir va ma’lumotlarni manipulyatsiya qilish

Nomaqbul manipulyatsiya rasm unsurlarini qo‘shish, olib tashlash, ko‘chirish, takrorlash yoki tanlab kuchaytirish yoxud dastlabki kuzatuvni noto‘g‘ri ko‘rsatadigan tarzda ma’lumotni o‘zgartirishni qamraydi. Aniqlik uchun bir xil qo‘llangan o‘zgartirish axborotni yashirmasa, yo‘qotmasa yoki to‘qib chiqarmasa hamda zarur joyda oshkor qilinsa maqbul bo‘lishi mumkin.

Jurnal zarur va mutanosib bo‘lsa asl rasm fayli, kesilmagan ko‘rinish, manba ma’lumoti, ishlov bosqichi va tahlil kodini so‘rashi mumkin. Metadata yoki vizual anomaliya izoh talab qiluvchi belgidir, avtomatik xulosa emas. Mutaxassis bahosi zarur bo‘lishi mumkin. Nozik yoki mulkiy ma’lumot tegishli asos va xavfsiz tartibsiz uzatilmasligi kerak.

13. Da’voni tekshirish tartibi

Jurnal adolatli, hujjatlashtirilgan va mutanosib tartibdan foydalanishi kerak. Uning maqsadi qo‘lyozma, taqriz yoki nashr yozuvi uchun zarur chorani aniqlashdir; tadqiqotchining mehnat yoki qonuniy javobgarligini to‘liq tergov qilish odatda tegishli tashkilot yoki vakolatli organga tegishli.

  1. Da’vo va berilgan dalilni tasdiqlangan fakt deb qabul qilmasdan qabul qilish va saqlash.
  2. Daxldor qo‘lyozma, maqola, taqriz yoki tahririy jarayonni aniqlash; taxmin qilinayotgan xatti-harakatni tasniflash va jurnalning uni baholash vakolatini tekshirish.
  3. Tayinlangan muharrir yoki mas’ulda manfaatlar to‘qnashuvini tekshirish va zarur bo‘lsa manfaatdor bo‘lmagan yo‘lni tashkil etish.
  4. Mavjud yozuvlarni solishtirish va kerak bo‘lsa malakali maslahat olish orqali dastlabki dalil tekshiruvini o‘tkazish. Shaxs yoki maxfiy faylni keraksiz oshkor qilmaslik.
  5. Aniq xavotir va tegishli dalilni daxldor muallif yoki shaxsga yuborish va uning javobini yozuvlar bilan birga baholash.
  6. Mutanosib tahririy natijani, tashkilotga yuborish zaruratini va nashr yozuvi tuzatish, retraksiya, xavotir bayonoti yoki chorasiz qoldirishni talab qilishini hal etish. Sabablarni qayd etish va maxfiylik imkon bergan doirada natijani bildirish.

VERIFY M3 — Mas’ul qaror qabul qiluvchi, hujjatlashtirish usuli, kirish cheklovlari, yozuvlarni saqlash tartibi va u manfaatdor bo‘lsa muqobil yo‘l tasdiqlansin. Dastlabki tekshiruv, javob yoki yakunlash uchun qat’iy muddat hamda doimiy tergov komissiyasi da’vo qilinmaydi.

14. Muallifdan izoh so‘rash

Mas’ul muallif javobni muvofiqlashtirishi so‘ralishi mumkin, ammo jiddiy da’vo ta’sir qilgan barcha mualliflarga tegishli ma’lumot taqdim etish uchun adolatli imkon berilishi kerak. So‘rov xavotirni tajovuzkor bo‘lmagan tilda aniqlab, qaysi yozuv yoki izoh yordam berishini ko‘rsatishi va imkon qadar maxfiylikni saqlashi kerak.

Javob xatoni tushuntirishi, qo‘shimcha ko‘rib chiqishga asos bo‘lishi yoki tuzatish zarurligini ko‘rsatishi mumkin. Javob bermaslikning o‘zi qoidabuzarlikni isbotlamaydi, ammo jurnal mavjud dalil asosida qaror qilishi va xavotir jiddiy bo‘lsa boshqa aloqa yoki tashkilot yordamiga murojaat qilishi mumkin. Javob muddati o‘ylab topilmasligi kerak; muayyan ish uchun bildirilgan sana oqilona bo‘lib, qayd etilishi lozim.

15. Tashkilot bilan qachon aloqa qilish mumkin

Ishonchli xavotir jurnal ega bo‘lmagan yozuv, guvoh yoki tergov vakolatini talab qilsa; fabrication, falsification, etikaga zid tadqiqot yoki jiddiy manipulyatsiya bir necha ishga ta’sir qilishi mumkin bo‘lsa; izoh yo‘q yoki yetarli bo‘lmay, jiddiy xavotir saqlansa; yoxud nashr yozuvining xavfsizligi yoki ishonchliligi tahdid ostida bo‘lsa, jurnal muallif tashkiloti yoki boshqa vakolatli organ bilan aloqa qilishi mumkin.

Murojaatdan oldin jurnal tegishli tadqiqot halolligi yoki boshqaruv mas’ulini aniqlashi, faqat tegishli va asosli ma’lumotni ulashishi, da’voni da’vo sifatida ta’riflashi hamda muallifni xabardor qilish qonuniy tekshiruvni buzmasa yoki boshqa jiddiy xavf tug‘dirmasa, daxldor mualliflarga xabar berishni ko‘rib chiqishi kerak. Tashkilotdan tekshiruv va nashr yozuviga tegishli xulosani bildirish so‘ralishi mumkin. Jurnal tashkilot xulosasini oldindan belgilamasligi yoki u albatta chora ko‘rishini va’da qilmasligi kerak.

VERIFY M4 — Tashkilot bilan aloqani kim tasdiqlashi, noshirning roli, tasdiqlangan aloqa kanali va zarur huquqiy yoki ma’lumotlarni himoya qilish tekshiruvi belgilansin. Aniq hamkor tashkilot, regulyator, hamkorlik bitimi yoki kafolatlangan javob tekshirilmagan.

16. Tahririy qarorlar, tuzatishlar va retraksiyalar

Topshirilgan qo‘lyozma bo‘yicha dalil bilan tasdiqlangan xavotir qo‘shimcha taqriz, rad etish yoki boshqa mutanosib tahririy qarorga olib kelishi mumkin. Nashr etilgan maqolada chora yozuvning ishonchliligi va shaffofligiga qaratiladi. Cheklangan, asosiy xulosani bekor qilmaydigan xato tuzatish bilan hal etilishi mumkin. Natijalar katta xato yoki qoidabuzarlik, plagiat, takroriy nashr yoki jurnalning Tuzatishlar, retraksiyalar va xavotir bayonotlari siyosatidagi boshqa asos tufayli ishonchsiz bo‘lsa, retraksiya zarur bo‘lishi mumkin.

Jiddiy va ishonchli shubha saqlanib, dalil hali yakuniy bo‘lmasa yoki tekshiruv davom etsa, xavotir bayonoti berilishi mumkin; u qoidabuzarlik topilgani emas. Jurnal o‘z yozuvi ishonchliligi bo‘yicha yetarli dalilga ega bo‘lsa, tahririy chora har doim tashkilot xulosasini kutmasligi mumkin; tashkilot xulosasi ham maqolaga ta’siri bo‘yicha baholanadi. Xabarnoma asl maqolaga bog‘lanishi, DOI va tarixni saqlashi, tuhmatli taxminsiz sababni ko‘rsatishi hamda tegishli siyosatga ko‘ra metadatani yangilashi kerak.

VERIFY M5 — Yakuniy tahririy vakolat, manfaatlar to‘qnashuvisiz qaror yo‘li, xabarnoma va metadata uchun mas’ul hamda amaldagi apellyatsiya yo‘li tasdiqlansin. Dalil baholanmasdan muayyan jazo, xabarnoma yoki muddat va’da qilinmasin.

Ushbu siyosatni Nashr etikasi bayonoti, Shikoyatlar va apellyatsiyalar siyosati, Plagiat siyosati, Mualliflik va hissa qo‘shish siyosati hamda Tuzatishlar, retraksiyalar va xavotir bayonotlari siyosati bilan birga o‘qing.

Qo‘shimcha tavsiyalar

Jurnalga oid asos — uning e’lon qilingan etika bayonoti va bog‘liq siyosatlaridir. Quyidagi tavsiyalar umumiy tuzilma uchun manba bo‘ladi; ular jurnalda tasdiqlanmagan tergov tizimi, tayinlov yoki tashkilot bilan bitim mavjudligini isbotlamaydi.